Ο υπουργός Εξωτερικών του Μαυροβουνίου Φίλιπ Ιβάνοβιτς μιλά στη «δημοκρατία» και προτείνει να προωθήσουμε τον πολιτισμό σε όλο τον πλανήτη
Ένας αληθινός φιλέλληνας με διδακτορικό τίτλο στη Φιλοσοφία και στις Θρησκευτικές Σπουδές, και ειδίκευση στην Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία, στη Φιλοσοφία της Υστερης Αρχαιότητας και στη Βυζαντινή Φιλοσοφία, ο υπουργός Εξωτερικών του Μαυροβουνίου Φίλιπ Ιβάνοβιτς μιλάει στη «δημοκρατία» με θερμά λόγια για τη στήριξη της Ελλάδας στην ένταξη της χώρας του στην Ευρωπαϊκή Ενωση ως του αμέσως επόμενου μέλους της.
Συνέντευξη στον Παναγιώτη Παύλο
Κύριε υπουργέ των Εξωτερικών του Μαυροβουνίου, δρ Ιβάνοβιτς, είναι μεγάλη η χαρά να σας έχουμε εδώ κατά την πρώτη επίσημη επίσκεψή σας στην Αθήνα.
Eίμαι πολύ χαρούμενος που βρίσκομαι στην Αθήνα κατά την πρώτη επίσημη επίσκεψή μου στην Ελλάδα και είμαι πολύ ευχαριστημένος από τη φιλοξενία και την εγκάρδια υποδοχή που έλαβα εδώ στην Αθήνα. Συνομίλησα με τον αντιπρόεδρο του Κοινοβουλίου και με τον ομόλογό μου υπουργό Εξωτερικών της Ελλάδας. Είναι σημαντική η βούληση της Ελλάδας να εμβαθύνει στις καλές φιλικές σχέσεις με το Μαυροβούνιο. Επίσης πολύ σημαντικό είναι ότι η Ελλάδα στηρίζει πλήρως την άμεση προτεραιότητα της εξωτερικής πολιτικής του Μαυροβουνίου, που δεν είναι παρά η ένταξή του στην Ευρωπαϊκή Ενωση ως του αμέσως επόμενου μέλους της. Οι συνομιλητές μου με διαβεβαίωσαν ότι η Ελλάδα θα παρέχει πλήρη πολιτική και τεχνική στήριξη προς αυτόν τον σκοπό.
Αναλάβατε τα καθήκοντά σας σε περίοδο πρωτοφανών αναταράξεων, σύγκρουση στην Ουκρανία, στη Μέση Ανατολή, όπου ζούμε πραγματικά δύσκολες στιγμές. Πώς αυτό το γεωπολιτικό θέατρο εγείρει προκλήσεις σε χώρες που, όπως το Μαυροβούνιο, προσβλέπουν στην ένταξή τους στην ευρωπαϊκή οικογένεια;
Το Μαυροβούνιο είναι εδώ και επτά χρόνια μέλος του ΝΑΤΟ και πρωτοπόρο στην ευρωπαϊκή ενταξιακή διαδικασία. Στη δύσκολη παρούσα γεωπολιτική κατάσταση διατηρεί μια σαφή θέση: την προάσπιση της διεθνούς ειρήνης και τον σεβασμό του Διεθνούς Δικαίου. Εξαρχής υποστηρίζουμε την εδαφική ακεραιότητα και την εθνική κυριαρχία της Ουκρανίας, ενώ σε αυτό που ξετυλίγεται μπροστά στα μάτια μας στη Γάζα έχουμε εξαρχής τηρήσει μια πολύ ισορροπημένη θέση αρχών, καταδικάζοντας με τον πλέον απερίφραστο και κατηγορηματικό τρόπο την τρομοκρατική επίθεση της 7ης Οκτωβρίου από τη Χαμάς. Ταυτόχρονα, όμως, έχουμε καλέσει το Ισραήλ να αμυνθεί κατά της τρομοκρατίας εντός των ορίων του Διεθνούς Δικαίου και του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Δικαίου, ενώ μια παύση ανθρωπιστικού χαρακτήρα θα μπορέσει να οδηγήσει σε κατάπαυση του πυρός. Παράλληλα, πιστεύουμε ότι η λύση των δύο κρατών είναι η καλύτερη δυνατή στην περίπτωση αυτή.
Από το πρωτοσέλιδο της εφημερίδας «δημοκρατία», Πέμπτη 14 Μαρτίου 2024.
Οι περισσότεροι Ελληνες αγνοούν ότι ο υπουργός Εξωτερικών του Μαυροβουνίου δεν είναι ένας σπουδαίος φίλος της Ελλάδας μόνο στη θεωρία, αλλά και στην πράξη, τόσο ως πολυγραφότατος μελετητής της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας όσο και ως ένας από τους εξέχοντες ειδικούς στη μελέτη του έργου του Διονυσίου Αρεοπαγίτου και της κληρονομιάς του. Πείτε μας δυο λόγια για τη σχέση σας με την Ελλάδα.
Σας ευχαριστώ για την ερώτηση αυτή. Είναι πάντα ωραίο να επιστρέφω στις ακαδημαϊκές και ερευνητικές καταβολές μου. Πράγματι, η εκπαίδευσή μου περιλαμβάνει κατοχή διδακτορικού τίτλου στη Φιλοσοφία και στις Θρησκευτικές Σπουδές, και η ειδίκευσή μου είναι Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία, Φιλοσοφία της Υστερης Αρχαιότητας και Βυζαντινή Φιλοσοφία. Αυτές είναι οι θεματικές και οι περιοχές της φιλοσοφίας που κέρδισαν το μεγάλο ενδιαφέρον μου από τις απαρχές των σπουδών μου στη φιλοσοφία. Το ενδιαφέρον αυτό με έκανε να εκτιμήσω με τρόπο φυσικό και να εξετάσω ακόμη περισσότερο την ελληνική Ιστορία, τον ελληνικό πολιτισμό και την ελληνική τέχνη. Κατά τη διάρκεια της ακαδημαϊκής σταδιοδρομίας μου είχα την αγαθή τύχη να επισκεφθώ πάρα πολλούς τόπους στην Ελλάδα, να γνωρίσω τον ελληνικό λαό. Πρόκειται για μια πολύ ζωηρή κουλτούρα και κοινωνία και θα πρέπει να πω ότι έχω πολύ βαθιά προσωπική σχέση με την Ελλάδα, τόσο που θα μπορούσε να προσδιοριστεί κατά τον καλύτερο τρόπο με μια λέξη. Και η λέξη αυτή είναι η «αγάπη».
Καθώς η αγάπη είναι η λέξη «κλειδί» εδώ, ποιο θα ήταν το μήνυμα που θα μεταφέρατε στη νεότερη γενιά των σημερινών Ελλήνων, που ενδεχομένως δεν συλλαμβάνουν πλήρως τη σημασία του Ελληνισμού και της επίγνωσης του ελληνικού πνεύματος;
Το να πω ότι η Ελλάδα και ο ελληνικός πολιτισμός είναι το λίκνο του δυτικού πολιτισμού δεν θα είναι κάτι καινούργιο. Αλλά ορισμένες φορές ακόμη και τα γνωστά και «παλαιά» πράγματα πρέπει να επαναλαμβάνονται προκειμένου να μη λησμονούνται. Εάν υπάρχουν τόσο πολλοί άνθρωποι εκτός Ελλάδας, και όχι μόνο στην Ευρώπη, αλλά και σε άλλες ηπείρους, στην Αμερική, στη Βόρεια και τη Νότια, στην Ασία, στην Αφρική, που θαυμάζουν και αγαπούν την ελληνική Ιστορία, τον πολιτισμό, την κουλτούρα, τη φιλοσοφία, την τέχνη και ούτω καθεξής, τότε οι εντός Ελλάδας, ιδίως οι νέες γενιές, θα πρέπει να είναι πολύ περήφανες για την κληρονομιά τους. Αυτή η κληρονομιά δεν αφορά μόνον τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό και την κουλτούρα των αρχαίων Ελλήνων. Δεν αφορά μόνον τη βυζαντινή κουλτούρα και την παράδοση. Αφορά και τη σύγχρονη Ελλάδα. Αφορά τον αγώνα για ελευθερία, για τις αξίες της δημοκρατίας και αυτό είναι κάτι που θα πρέπει να φυλάσσεται ως κόρην οφθαλμού από κάθε νέο Ελληνα. Αυτό είναι κάτι για το οποίο οι νέοι Ελληνες θα πρέπει να είναι περήφανοι. Θα ήθελα επίσης να ενθαρρύνω τους Ελληνες φίλους μου να επιτελέσουν τον ρόλο τους και να προωθήσουν τη δική τους κουλτούρα και τον πολιτισμό σε όλον τον κόσμο και με διάφορα μέσα. Ενας από τους αποτελεσματικότερους τρόπους να το πράξουν είναι ιδρύοντας και υποστηρίζοντας Κέντρα Ελληνικών Σπουδών σε όλον στον κόσμο.
Η έντυπη έκδοση της συνέντευξης στην εφημερίδα «δημοκρατία» της Πέμπτης 14 Μαρτίου 2024.
Ποιο είναι το όραμά σας ως η κεφαλή του υπουργείου Εξωτερικών του Μαυροβουνίου και πώς θα επιθυμούσατε να το δείτε να ενσαρκώνεται;
Η κυβέρνηση της οποίας είμαι μέλος έχει θέσει τέσσερις στόχους εξωτερικής πολιτικής, τους οποίους θέλουμε να κατορθώσουμε. Ο πρώτος στόχος είναι η ένταξη του Μαυροβουνίου στην Ε.Ε. Ο δεύτερος, η συνεχής ενεργή και αξιόπιστη συμμετοχή μας στο ΝΑΤΟ. Τρίτος στόχος είναι οι σχέσεις καλής γειτονίας και η προστασία και η φροντίδα της περιφερειακής συνεργασίας. Και, τέλος, τέταρτος στόχος της εξωτερικής πολιτικής μας, ο πλέον μακροπρόθεσμος, είναι ο πιο ενεργός και χειροπιαστός ρόλος του Μαυροβουνίου στους πολυμερείς οργανισμούς, ιδίως στα Ηνωμένα Εθνη.
Σας ευχαριστώ εκ βαθέων για τη συνομιλία μας. Ηταν μεγάλη χαρά και είμαι βαθιά ευγνώμων για τον χρόνο που αφιερώσατε σε αυτή τη συνάντηση και τη συζήτησή μας.
Σας ευχαριστώ πάρα πολύ! Ηταν μεγάλη μου χαρά, πρώτα απ’ όλα που σας είδα και εν συνεχεία που είχα την τιμή να απαντήσω στις ερωτήσεις που μου θέσατε.
Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «δημοκρατία», την Πέμπτη 14 Μαρτίου 2024. Πηγή:
Στιγμιότυπο από την αποκλειστική συνέντευξη του υπουργού Εξωτερικών του Μαυροβουνίου, Δρ. Φίλιπ Ιβάνοβιτς στην Hellas Journal και τον Παναγιώτη Παύλο, κατά την πρώτη επίσημη επίσκεψή του στην Αθήνα. Φωτογραφία Hellas Journal
Αποκλειστική συνέντευξη στην ιστοσελίδα μας, Hellas Journal, παραχώρησε ο νέος Υπουργός των Εξωτερικών του Μαυροβουνίου Δρ. Φίλιπ Ιβάνοβιτς, κατά τη διάρκεια της πρώτης επίσημης επίσκεψής του στην Αθήνα, στις 11 και 12 Μαρτίου.
Κατά τη διάρκεια της παραμονής του στην ελληνική πρωτεύουσα ο επικεφαλής της διπλωματίας του αμέσως επόμενου υποψηφίου προς ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση βαλκανικού κράτους μέλους του ΝΑΤΟ, είχε εκτενή και εγκάρδια συνομιλία με τον ανταποκριτή της Hellas Journal στο Όσλο, και παλαιό προσωπικό φίλο του, Παναγιώτη Παύλο.
Στην αναλυτική συζήτηση μαζί του επεσήμανε την ένθερμη στήριξη που παρέχει η Ελληνική Κυβέρνηση και ο ομόλογός του κ. Γιώργος Γεραπετρίτης στην κορυφαία προτεραιότητα της εξωτερικής πολιτικής του Μαυροβουνίου, της ένταξής του στην Ευρωπαϊκή Ένωση (Ε.Ε.).
Αναφέρθηκε στο πρόσφατο Φόρουμ Υπουργών Εξωτερικών στην Αττάλεια της Τουρκίας και τη συνάντησή του με τον Τούρκο Υπουργό Εξωτερικών κ. Φιντάν, ενώ παράλληλα κάλεσε την Ελλάδα να ενισχύσει ποικίλα την παρουσία της στη Βαλκανική χερσόνησο.
Ιδιαίτερη αίσθηση προκαλεί η παρότρυνσή του προς τους νέους Έλληνες να είναι περήφανοι για τη μοναδική κληρονομιά τους. Είναι εμφανής η θέρμη με την οποία μιλά για τον Ελληνισμό, την ελληνική τέχνη και το ελληνικό πνεύμα, καθώς αποκαλύπτει την προσωπική σχέση του με την Ελλάδα και την Αθήνα, όντας ο ίδιος διαπρεπής ερευνητής της ελληνικής φιλοσοφίας με μεγάλο αναγνωρισμένο φιλοσοφικό έργο διεθνώς, και με μοναδική συμβολή στη διάδοση της Ελληνικής Παιδείας στη χώρα του.
Ο κ. Ιβάνοβιτς τόνισε εμφατικά τον ρόλο που βαλκανικά κράτη όπως το Μαυροβούνιο προσδοκούν από τη χώρα μας να διαδραματίσει στην περιοχή ως λίκνο της δημοκρατίας και του πολιτισμού αλλά και ως εγγυητής της Ευρωπαϊκής ενότητας και ολοκλήρωσης. Δεν παρέλειψε να αναπτύξει τις δυνατότητες και τις στρατηγικές περαιτέρω εμβάθυνσης των διμερών σχέσεων σε μια σειρά από τομείς συνεργασίας, όπως η εκπαίδευση μαθητών, φοιτητών, αλλά και στελεχών των Ενόπλων Δυνάμεων, η έρευνα, η πολιτιστική και επιστημονική διπλωματία, ο τομέας των επενδύσεων.
Τέλος, επεσήμανε την αδήριτη ανάγκη για δυναμική επάνοδο της διεθνούς διπλωματίας απέναντι σε ένα διεθνές σκηνικό μεγάλων αναταραχών στο επίκεντρο του οποίου βρίσκεται ο πόλεμος στην Ουκρανία και τη Γάζα.
Ακολουθεί η συνέντευξη του ΥΠΕΞ του Μαυροβουνίου.
ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΠΑΥΛΟΣ: Εξοχότατε κύριε Υπουργέ των Εξωτερικών του Μαυροβουνίου, Δρ. Ιβάνοβιτς, αγαπητέ Φίλιπ! Είναι μεγάλη η χαρά να σας έχουμε εδώ κατά την πρώτη επίσημη επίσκεψή σας στην Αθήνα μετά την ανάληψη των καθηκόντων σας ως Υπουργός των Εξωτερικών του Μαυροβουνίου. Ελπίζουμε η επίσκεψή σας και η πρώτη ημέρα παραμονής σας στην Αθήνα να ήταν καρποφόρα, με παραγωγικές συναντήσεις και επικοινωνία με την Ελληνική Κυβέρνηση.
ΥΠΕΞ Ιβάνοβιτς: Ομολογώ ότι είμαι πολύ χαρούμενος που βρίσκομαι στην Αθήνα. Όπως είπατε, είναι η πρώτη επίσημη επίσκεψή μου στην Ελλάδα αφότου ανέλαβα Υπουργός των Εξωτερικών του Μαυροβουνίου. Είμαι πολύ ευχαριστημένος από τη φιλοξενία και την εγκάρδια υποδοχή που έλαβα εδώ στην Αθήνα. Κατά την πρώτη ημέρα της επισκέψεώς μου συνομίλησα με τον Αντιπρόεδρο του Κοινοβουλίου και με τον ομόλογό μου Υπουργό των Εξωτερικών της Ελλάδος. Είχα επίσης την ευκαιρία να αποτίνω φόρο τιμής στον τάφο του Βάσου Μαυροβουνιώτη, που οι Έλληνες ξέρουν ως Βάσο Μπράγιοβιτς, όπως τον γνωρίζουν οι Μαυροβούνιοι. Ήταν, όπως γνωρίζετε, μια πολύ εξέχουσα στρατιωτική προσωπικότητα στην Ελλάδα του 19ου αιώνα. Ο ίδιος είχε καταγωγή από το Μαυροβούνιο και είναι ένα από τα σημαντικά ιστορικά πρόσωπα που συνδέουν τις δύο χώρες και τους δύο λαούς μας.
Είμαι πολύ χαρούμενος με τις σημερινές συναντήσεις, καθώς έτυχα λίαν φιλικής υποδοχής απ᾽ όλους τους αξιωματούχους. Αυτό που είναι σημαντικό είναι η βούληση της Ελλάδος να εμβαθύνει τις καλές φιλικές σχέσεις με το Μαυροβούνιο. Επίσης πολύ σημαντικό είναι το γεγονός ότι η Ελλάδα στηρίζει πλήρως την άμεση προτεραιότητα της εξωτερικής πολιτικής του Μαυροβουνίου που δεν είναι παρά η ένταξή του στην Ευρωπαϊκή Ένωση ως το αμέσως επόμενο μέλος της. Οι συνομιλητές μου με διαβεβαίωσαν σήμερα ότι η Ελλάδα θα παρέχει πλήρη πολιτική και τεχνική στήριξη προς αυτόν το σκοπό.
ΠΠ: Πώς αξιολογείτε τη διάθεση της Ελληνικής Κυβέρνησης απέναντι σε έναν Υπουργό Εξωτερικών ενός βαλκανικού κράτους, υπό την έννοια ότι ερχόμενος εδώ όχι μόνον συναντάστε με την Κυβέρνηση στο πλαίσιο των θεμάτων της διμερούς ατζέντας σας, αλλά παράλληλα παρέχετε στους Έλληνες αξιωματούχους εικόνα του πώς τα βαλκανικά κράτη προσβλέπουν προς την Ελλάδα και ενδεχομένως και τις προσδοκίες που έχουν από αυτήν. Υπήρξε κάποια τέτοια διάσταση στις συνομιλίες σας;
ΥΠΕΞ Ιβάνοβιτς: Αυτό που είπα σήμερα στους φίλους συνομιλητές μου είναι ότι όσον αφορά στον κεντρικό στόχο εξωτερικής πολιτικής όχι μόνον του Μαυροβουνίου αλλά και άλλων βαλκανικών κρατών τα οποία εντάσσονται στην ΕΕ, ήταν η υπενθύμιση του κομβικού ρόλου που διαδραματίζει η Ελλάδα σε αυτήν τη διαδικασία η οποία υπογραμμίστηκε στη Σύνοδο Κορυφής στη Θεσσαλονίκη το 2003, εκεί όπου υπήρξε η υπόσχεση για την Ευρωπαϊκή διεύρυνση ειδικά για τις χώρες των Βαλκανίων. Σήμερα έχουν περάσει ήδη εικοσιένα χρόνια και η υπόσχεση αυτή εκκρεμεί. Επομένως, μετέφερα στους συνομιλητές μου εδώ στην Αθήνα την προσδοκία μου η Ελλάδα να αναλάβει εκ νέου τον πρωταγωνιστικό ρόλο της και να καταστεί πολύ ένθερμος υποστηρικτής της διεύρυνσης της ΕΕ προς τις υπόλοιπες χώρες, και κυρίως εκείνες που βρίσκονται στη νοτιοανατολική περιοχή της Ευρώπης. Η Ελλάδα έχει ιστορικούς δεσμούς όχι μόνο με το Μαυροβούνιο αλλά και με άλλες χώρες της περιοχής αυτής και θεωρώ ότι μπορεί να καταστεί ο καλύτερος υποστηρικτής της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσής της. Αυτό θα είναι εξαιρετικά χρήσιμο, θα έλεγα, τόσο για την ελληνική εξωτερική πολιτική όσο και για την εξωτερική πολιτική του Μαυροβουνίου, για την περιοχή αυτή, καθώς βέβαια και για την ίδια την ΕΕ.
ΠΠ: Αναλάβατε τα καθήκοντά σας ως Υπουργός των Εξωτερικών του Μαυροβουνίου ήδη σχεδόν πριν από τέσσερεις μήνες, σε μια περίοδο πρωτοφανών αναταράξεων τόσο στη μεγάλη διεθνή εικόνα, θα έλεγε κανείς, όσο και τοπικότερα, όπως είναι παραδείγματος χάριν, η περίπτωση στην Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή, όπου ζούμε πραγματικά δύσκολες στιγμές. Πώς αυτό το γεωπολιτικό θέατρο εγείρει προκλήσεις σε μικρότερες χώρες, όπως το Μαυροβούνιο – που έστω κι αν δεν έχει το μέγεθος της Γαλλίας ή της Γερμανίας επιδεικνύει ωστόσο αυξανόμενο βαθμό ενσωμάτωσης στους Δυτικούς θεσμούς, οι οποίες ήδη συμμετέχουν στην ΕΕ και ευρύτερα στη διεθνή σκηνή;
ΥΠΕΞ Ιβάνοβιτς: Όπως γνωρίζετε, το Μαυροβούνιο είναι εδώ και επτά χρόνια μέλος του ΝΑΤΟ. Είναι επίσης πρωτοπόρο στην ευρωπαϊκή ενταξιακή διαδικασία. Και πιστεύουμε ότι μπορούμε να ολοκληρώσουμε τις διαπραγματεύσεις με την ΕΕ στα αμέσως επόμενα έτη και να γίνουμε, όπως είπα, το αμέσως επόμενο μέλος της ΕΕ. Πράγματι, η γεωπολιτική κατάσταση δεν είναι εύκολη. Αντιμετωπίζουμε κρίσεις σε διάφορες γωνιές του κόσμου, κρίσεις πολύ δύσκολες, που θέτουν σε αμφισβήτηση την ίδια την ύπαρξη και την έννοια της διπλωματίας και της διεθνούς έννομης τάξης. Το Μαυροβούνιο έχει διατηρήσει μια πολύ σαφή θέση: την προάσπιση της διεθνούς ειρήνης και τον σεβασμό του διεθνούς δικαίου. Στην κατεύθυνση αυτή, έχουμε εξαρχής υποστηρίξει πλήρως την εδαφική ακεραιότητα και εθνική κυριαρχία της Ουκρανίας, είμαστε ήδη απολύτως ευθυγραμμισμένοι με την Κοινή Εξωτερική Πολιτική και Πολιτική Ασφάλειας της ΕΕ και ασφαλώς θα συνεχίσουμε στην κατεύθυνση αυτή, συμπεριλαμβανομένων των κυρώσεων έναντι της Ρωσίας στη σύγκρουση με την Ουκρανία.
Βεβαίως, δεν πρέπει να λησμονούμε αυτό που ξετυλίγεται μπροστά στα μάτια μας στη Γάζα τους τελευταίους μήνες. Εδώ επίσης, το Μαυροβούνιο έχει εξαρχής τηρήσει μια πολύ ισορροπημένη θέση αρχών, καταδικάζοντας με τον πλέον απερίφραστο και κατηγορηματικό τρόπο την τρομοκρατική επίθεση της 7ηςΟκτωβρίου από την Χαμάς. Ταυτόχρονα όμως, έχει ήδη και μονίμως καλέσει το Ισραήλ να περιορίσει την αντίδρασή του και το δικαίωμά του να αμυνθεί κατά της τρομοκρατίας εντός των ορίων του Διεθνούς Δικαίου και του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Δικαίου. Αυτό που πρεσβεύουμε τώρα είναι τουλάχιστον μια παύση ανθρωπιστικού χαρακτήρα που θα μπορέσει να οδηγήσει σε κατάπαυση του πυρός. Πιστεύουμε δε ότι η λύση των δύο κρατών είναι η καλύτερη δυνατή στην περίπτωση αυτή. Τόσο το Ισραήλ όσο και η Παλαιστίνη έχουν το δικαίωμα να υπάρχουν ως κυρίαρχα κράτη πλησίον εκάστου και αμφότερα θα πρέπει να έχουν εγγυημένη την ασφάλειά τους. Επομένως, θεωρούμε ότι αυτή είναι η μόνη μόνιμη λύση σε αυτήν την κρίση. Και το υποστηρίζουμε αυτό σε όλα τα πολυεθνικά και πολυμερή φόρουμ.
Από την άλλη μεριά, η κρίση και η ρωσική επιθετικότητα στην Ουκρανία άνοιξε ένα νέο τρόπο σκέψης στην ΕΕ. Και καθώς, όπως γνωρίζετε, κατά τα προηγούμενα έτη – αν όχι ήδη επί δεκαετία – η διεύρυνση της ΕΕ υπήρξε μια αρκετά τεχνική διαδικασία, πλέον είναι προφανές ότι η ασφάλεια και η ευημερία της ευρωπαϊκής ηπείρου μπορούν να επιτευχθούν με τον βέλτιστο τρόπο μέσω της ενότητας της Ευρώπης, και η ενότητα αυτή μπορεί να επιτευχθεί καλύτερα μέσω της ένταξης στην ΕΕ. Θα έλεγα, επομένως, ότι τώρα ο τρόπος σκέψης έχει αλλάξει: η ενταξιακή διαδικασία είναι ίσως πλέον περισσότερο πολιτική, ή, τουλάχιστον, εξίσου πολιτική όσο και τεχνική. Το Μαυροβούνιο πρόκειται σαφέστατα να εκμεταλλευθεί αυτό το παράθυρο ευκαιρίας, και όπως είπα, να περατώσει την όλη διαδικασία από πλευράς του μέχρι τη λήξη της εντολής αυτής της κυβέρνησης και να καταστεί το αμέσως επόμενο μέλος της ΕΕ.
ΠΠ: Πρόσφατα, συμμετείχατε σε ένα μείζον γεγονός, το Φόρουμ Διπλωματίας στην Αττάλεια (AntalyaDiplomacyForum), το οποίο διοργανώθηκε και φιλοξενήθηκε από τον Τούρκο Υπουργό Εξωτερικών. Εκεί είχατε την ευκαιρία να συναντήσετε και να συνομιλήσετε με συναδέλφους και ομολόγους σας από πολλές χώρες και φυσικά και με τον οικοδεσπότη, τον Υπουργό Εξωτερικών της Τουρκίας Χακάν Φιντάν. Καθώς προφανώς γνωρίζετε, η Ελλάδα έχει ανοίξει από τον περασμένο Δεκέμβριο μια διαδικασία προσέγγισης με την Τουρκία που εγκαινιάστηκε, τρόπον τινά, με τη Διακήρυξη των Αθηνών στις 8 Δεκεμβρίου, παρά τις θεμελιώδεις προκλήσεις και τα ζητήματα διμερών σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών. Ζητήματα κυρίως οφειλόμενα στον αναθεωρητικό χαρακτήρα της γείτονος της Ελλάδος χώρας. Θα μπορούσατε περιληπτικά να μας αποτιμήσετε τα εξαγόμενα αυτής της συνάντησης; Και αν μπορώ να πιέσω λίγο περισσότερο το ερώτημα: πώς αντιμετωπίζει το Μαυροβούνιο τον ρόλο της Τουρκίας στα Βαλκάνια;
ΥΠΕΞ Ιβάνοβιτς: Πράγματι, συμμετείχα στο Φόρουμ Διπλωματίας στην Αττάλεια και θα πρέπει να πω ότι ήταν μια πολύ μεγάλη και καλά οργανωμένη εκδήλωση. Εκεί είχα την ευκαιρία να συναντηθώ με αρκετούς συναδέλφους, ιδίως με εκείνους τους οποίους εμείς από τις χώρες των Βαλκανίων ή και της Ευρώπης δεν έχουμε την ευκαιρία να συναντούμε πολύ συχνά. Αναφέρομαι κυρίως στους φίλους συναδέλφους από την Ασία, την Αφρική και τη Λατινική Αμερική. Άρα ήταν πολύ ενδιαφέρον και χρήσιμο να συναντήσουμε ένα ποικίλο σύνολο πολιτικών και συναδέλφων και να εξετάσουμε πώς μπορούμε να εργαστούμε μαζί και να βελτιώσουμε τις σχέσεις μας.
Συνάντησα επίσης, όπως αναφέρατε, τον Υπουργό Φιντάν, των Εξωτερικών της Τουρκίας. Ήταν η δεύτερη συνάντησή μας τους τελευταίους δύο μήνες. Η συνάντηση αυτή ήταν πολύ εγκάρδια, τον ευχαρίστησα για την πρόσκληση και τη διοργάνωση του φόρουμ, και συζητήσαμε ορισμένα θέματα διμερούς συνεργασίας μεταξύ Μαυροβουνίου και Τουρκίας. Πρέπει να πω ότι οι σχέσεις μεταξύ των χωρών μας είναι καλές και χαρακτηρίζονται από καλή συνδεσιμότητα, από αρκετές τουρκικές επενδύσεις στο Μαυροβούνιο και από πολύ ζωντανό, θα έλεγα, πολιτικό διάλογο.
Είμαι καλά ενήμερος και κατανοώ τη σχέση μεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας και μπορώ μόνο να πω ότι όπου υπάρχουν προκλήσεις και προβλήματα εκεί ακριβώς είναι που πρέπει να παρεμβαίνει η διπλωματία. Βλέπω θετικά και χαιρετίζω τις προσπάθειες εκείνες μεταξύ των δύο χωρών που ως στόχο και αποτέλεσμα έχουν την εξομάλυνση και βελτίωση των σχέσεών τους και των σχέσεων των λαών τους, υπό την προϋπόθεση βέβαια ότι βασίζονται στον αμοιβαίο σεβασμό και τον σεβασμό της εθνικής κυριαρχίας του καθενός.
Από την άλλη μεριά, το Μαυροβούνιο, η Τουρκία και η Ελλάδα, και οι τρεις αυτές χώρες, είναι Νατοϊκοί Σύμμαχοι. Η Ελλάδα είναι μέλος της ΕΕ, εμείς, όπως είπα ήδη, είμαστε πρωτοπόροι στη διαδικασία ένταξης στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η Τουρκία επίσης είναι υποψήφια χώρα για την ΕΕ και επομένως είμαι βέβαιος ότι, όπως σε όλα τα είδη σχέσεων υπάρχουν ζητήματα που ίσως μας χωρίζουν και για τα οποία έχουμε διαφορετική θεώρηση, υπάρχουν και παράμετροι που μας συνδέουν και μπορούν να μας φέρουν εγγύτερα. Άρα, θα έλεγα ότι θα ήταν πολύ χρήσιμο να εργαστούμε σε εκείνα τα θέματα που φέρνουν χώρες και λαούς πλησιέστερα.
Η Τουρκία είναι πολύ ενεργός παράγων στην περιοχή των Βαλκανίων, όχι μόνο στο Μαυροβούνιο αλλά και σε άλλες χώρες. Χαιρετίζω τη δραστηριότητά της και τον ρόλο της στα Βαλκάνια. Αλλά χαιρετίζω επίσης θερμά έναν πιο ενεργό ρόλο της Ελλάδος στην περιοχή. Αυτό μάλιστα είναι κάτι που μετέφερα στους συνομιλητές μου, ότι προσβλέπουμε σε πιο ενεργό ρόλο περισσότερο ορατής παρουσίας της Ελλάδος στην περιοχή. Όχι μόνον με όρους στήριξης της ευρωπαϊκής ένταξης, όπως παραδείγματος χάριν η στήριξη που παρέχει η Ελλάδα στην ευρωπαϊκή ενσωμάτωση, αλλά και με την έννοια της διμερούς συνεργασίας μεταξύ της Ελλάδος και των χωρών των Βαλκανίων.
ΠΠ: Μιλώντας για τη σχέση μεταξύ Μαυροβουνίου και Ελλάδος στην προοπτική ένταξης σε κοινούς θεσμούς όπως η ΕΕ, θα μπορούσε κανείς να πει ότι στο συλλογικό ασυνείδητο των περισσοτέρων Ελλήνων, στην κοινή αντίληψη όσων τουλάχιστον έχουν μια ορισμένη ηλικία, το Μαυροβούνιο είναι εν γένει συνδεδεμένο με το Σερβικό έθνος και τον Σερβικό λαό. Πόσο έγκυρη είναι σήμερα αυτή η αντίληψη; Πώς θα προσδιόριζε κανείς με ακρίβεια το σύγχρονο κράτος του Μαυροβουνίου, της εξωτερικής πολιτικής του οποίου ηγείσθε, και ποιές είναι σήμερα οι φιλοδοξίες της χώρας και του λαού της;
ΥΠΕΞ Ιβάνοβιτς: Πρέπει να πω ότι ιστορικά και κατά τη διάρκεια των τελευταίων αιώνων τα πεπρωμένα των ατόμων, των λαών και των κρατών ήταν πολύ αλληλένδετα. Πολλές από τις σημερινές χώρες των Βαλκανίων, του Μαυροβουνίου και της Σερβίας συμπεριλαμβανομένων, έχουν μοιραστεί την ίδια ιστορική μοίρα στο διάβα διαφορετικών εποχών. Όπως γνωρίζετε, το Μαυροβούνιο και η Σερβία σχημάτισαν μια κρατική ένωση που έζησε για περίπου ενενήντα χρόνια, και βεβαίως, είναι πολύ φυσικό να υπάρχουν ιστορικοί, πολιτιστικοί, ακόμη και συγγενικοί δεσμοί μεταξύ τους. Το ένα τρίτο του πληθυσμού του Μαυροβουνίου θεωρεί ότι είναι Σέρβοι. Έχουμε περίπου σαράντα πέντε τοις εκατό του πληθυσμού που θεωρούν εαυτούς Μαυροβούνιους, κι έχουμε επίσης βόσνιο, αλβανικό και κροατικό πληθυσμό. Αλλά αυτό που είναι πολύ σημαντικό είναι ότι το Μαυροβούνιο ορίζεται συνταγματικά ως κοσμικό και αστικό κράτος, κράτος πολιτών, όχι κράτος εθνών ή εθνοτήτων. Είναι δηλαδή μια χώρα στην οποία κάθε πολίτης ξεχωριστά έχει το δικαίωμα να διατηρεί και να δηλώνει τη δική του ιδιότητα δίχως να φέρει οιοδήποτε είδος αρνητικών συνεπειών ή επιπτώσεων.
Όσον αφορά στην εξωτερική πολιτική, αυτό που επί του παρόντος είναι επίσης πολύ σημαντικό είναι ότι ογδόντα τοις εκατό των πολιτών του Μαυροβουνίου – και αυτό σημαίνει πολίτες του Μαυροβουνίου όλων των εθνοτήτων και όλων των θρησκειών – είναι πολύ φιλο-ευρωπαίοι και θα ήθελαν να δουν το Μαυροβούνιο ως το επόμενο μέλος της ΕΕ. Άρα, αυτό που τώρα κάνουμε είναι να ασκούμε μιαν εξωτερική πολιτική που είναι εξωτερική πολιτική του Μαυροβουνίου ως ενιαίας αστικής χώρας και που μπορεί να είναι προς όφελος εκάστου πολίτη ανεξαρτήτως εθνότητας, θρησκείας, ή οιασδήποτε άλλης πτυχής της ταυτότητάς του.
ΠΠ: Θα ήθελα να περάσω τώρα σε περισσότερο προσωπικό τόνο, καθώς έχουμε μια φιλία που πηγαίνει αρκετά πίσω στον χρόνο, και μια σχέση συναδελφική που μας συνδέει στο πεδίο της φιλοσοφίας. Είναι βέβαιο ότι οι περισσότεροι Έλληνες αγνοούν ότι εσείς, ο Υπουργός Εξωτερικών του Μαυροβουνίου δεν είστε ένας σπουδαίος φίλος της Ελλάδος μόνο στη θεωρία, ένας πραγματικός φιλέλληνας, αλλά – και δεν θα διστάσω να το ονομάσω έτσι – και στην πράξη: τόσο ως πολυγραφότατος μελετητής της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας και της φιλοσοφίας της ύστερης αρχαιότητας, όσο και ένας από τους εξέχοντες ειδικούς στη μελέτη του έργου του Διονυσίου Αρεοπαγίτου και της κληρονομιάς του. Θα μπορούσατε, σας παρακαλώ, να μας πείτε λίγα λόγια για τη σχέση σας με την Ελλάδα, τις απαρχές αυτής της σχέσης και την εξέλιξή της;
ΥΠΕΞ Ιβάνοβιτς: Σας ευχαριστώ για την ερώτηση αυτή. Είναι πάντα ωραίο να επιστρέφω στις ακαδημαϊκές και ερευνητικές καταβολές μου. Πράγματι, η εκπαίδευσή μου περιλαμβάνει κατοχή Διδακτορικού τίτλου στη Φιλοσοφία και τις Θρησκευτικές Σπουδές, και η ειδίκευσή μου είναι Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία, Φιλοσοφία της Ύστερης Αρχαιότητας, και Βυζαντινή Φιλοσοφία. Αυτές είναι οι θεματικές και οι περιοχές της φιλοσοφίας που κέρδισαν το μεγάλο ενδιαφέρον μου από τις απαρχές των φιλοσοφικών σπουδών μου. Βεβαίως, το ενδιαφέρον σε αυτές τις περιοχές με έκανε να εκτιμήσω με τρόπο φυσικό και να εξετάσω ακόμη περισσότερο την Ελληνική ιστορία, τον Ελληνικό πολιτισμό και την Ελληνική τέχνη. Κατά τη διάρκεια της ακαδημαϊκής σταδιοδρομίας μου είχα την ευκαιρία και την αγαθή τύχη να επισκεφθώ πάρα πολλούς τόπους στην Ελλάδα, να γνωρίσω τον Ελληνικό λαό, την αθηναϊκή ζωή. Πρόκειται για μια πολύ ζωηρή κουλτούρα και κοινωνία και θα πρέπει να πω ότι έχω πολύ βαθιά προσωπική σχέση με την Ελλάδα, τόσο που θα μπορούσε να προσδιοριστεί κατά τον καλύτερο τρόπο με μια λέξη. Και η λέξη αυτή είναι η αγάπη.
ΠΠ: Αυτό είναι εξαίσιο! Και καθώς η αγάπη είναι η λέξη κλειδί εδώ, ποιό θα ήταν το μήνυμα που θα μεταφέρατε στη νεότερη γενιά των σημερινών Ελλήνων που θα μπορούσε να πει κάποιος ότι δεν αντιλαμβάνονται πλήρως τη σημασία του Ελληνισμού και της επίγνωσης περί αυτού και περί του Ελληνικού Πνεύματος εν συνόλω; Ποιά θα ήταν η συμβουλή σας, τόσο ως μελετητής που έχει δαπανήσει πολλά χρόνια να σπουδάζει τον Ελληνικό πολιτισμό, την τέχνη, τη φιλοσοφία και τη λογοτεχνία, όσο και ως γνήσιος φίλος της Ελλάδας αλλά και ως επικεφαλής της εξωτερικής πολιτικής ενός κράτους των Βαλκανίων που προσβλέπει στις συνεισφορές του Ελληνισμού στην περιοχή αυτή;
ΥΠΕΞ Ιβάνοβιτς: Εάν έλεγα ότι η Ελλάδα και ο Ελληνικός πολιτισμός είναι το λίκνο του Δυτικού πολιτισμού, δεν θα ήταν κάτι καινούριο. Αλλά ορισμένες φορές ακόμη και τα γνωστά και «παλαιά» πράγματα πρέπει να επαναλαμβάνονται προκειμένου να μην λησμονούνται. Εάν υπάρχουν τόσο πολλοί άνθρωποι εκτός Ελλάδας, και όχι μόνον στην Ευρώπη αλλά και σε άλλες ηπείρους, στην Αμερική, Βόρεια και Νότια, την Ασία, την Αφρική, που θαυμάζουν και αγαπούν την Ελληνική ιστορία, τον πολιτισμό, την κουλτούρα τη φιλοσοφία, την τέχνη και ούτω καθεξής, τότε οι Έλληνες εντός Ελλάδας, ιδίως οι νέες γενιές, θα πρέπει να είναι πολύ περήφανοι για την κληρονομιά τους.
Αυτή η κληρονομιά δεν αφορά μόνον τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό και την κουλτούρα των αρχαίων Ελλήνων. Δεν αφορά μόνον τη Βυζαντινή κουλτούρα και παράδοση. Αφορά και τη σύγχρονη Ελλάδα. Αφορά τον Αγώνα για Ελευθερία, για τις αξίες της Δημοκρατίας και αυτό είναι κάτι που θα πρέπει να φυλάσσεται ως κόρη οφθαλμού από κάθε νέο Έλληνα. Αυτό είναι κάτι για το οποίο οι νέοι Έλληνες θα πρέπει να είναι περήφανοι και, όπως είπα, εάν άνθρωποι εκτός Ελλάδας είναι περήφανοι γι᾽ αυτήν, τότε πολλώ μάλλον περήφανοι θα πρέπει να είναι οι εντός Ελλάδος για την κληρονομιά των προγόνων τους.
ΠΠ: Έρχομαι τώρα σε κάτι που ίσως λίγοι γνωρίζουν. Μιλάμε συχνά για ινστιτούτα, για φίλους του πολιτισμού, του Κινεζικού πολιτισμού παραδείγματος χάριν – υπάρχουν εκατοντάδες Ινστιτούτα ῾Κομφούκιος᾽ σε ολόκληρο τον κόσμο – και θα περίμενε κανείς η Ελλάδα να έχει τη δική της αλυσίδα, το δικό της διεθνές δίκτυο Πολιτιστικών Ινστιτούτων και Οργανισμών σε όλη την υδρόγειο. Ωστόσο, αυτό δυστυχώς δεν ισχύει. Αλλά εσείς, και πάλι, θεμελιώσατε πριν αρκετά χρόνια μια πρωτοβουλία την οποία θα αποκαλούσα μάλλον μοναδική, εξ όσων τουλάχιστον γνωρίζω. Εννοώ το Κέντρο Ελληνικών Σπουδών στην Ποντγκόριτσα, το οποίο ιδρύθηκε το 2015, αν δεν απατώμαι. Θα μπορούσατε να μας μιλήσετε γι᾽ αυτό;
ΥΠΕΞ Ιβάνοβιτς: Το Κέντρο Ελληνικών Σπουδών ιδρύθηκε στο Μαυροβούνιο το 2015 ως μη κερδοσκοπικός οργανισμός και ήταν το αποτέλεσμα ενθουσιασμού ορισμένων συναδέλφων μου και εμού του ιδίου, που μολονότι ζουν στο Μαυροβούνιο εργάζονται ακαδημαϊκά σε θέματα Ελληνικού πολιτισμού. Κάποιοι εξ αυτών σπούδασαν και πραγματοποίησαν ερευνητικό έργο στην Ελλάδα και διαθέτουν μιαν εις βάθος γνώση της Ελληνικής κουλτούρας και του Ελληνικού πολιτισμού. Σκεφθήκαμε ότι είναι πολύ σημαντικό, όπως συμβαίνει και σε πολλές άλλες δυτικές χώρες και δυτικά ερευνητικά κέντρα, να θεμελιώσουμε έναν Οργανισμό που θα είναι πλήρως αφοσιωμένος στη μελέτη του Ελληνικού πολιτισμού και πνεύματος, από τις αρχαίες ρίζες του μέχρι τη σύγχρονη εποχή.
Έτσι, ιδρύσαμε το Κέντρο Ελληνικών Σπουδών στην Ποντγκόριτσα. Ξεκινήσαμε ένα ακαδημαϊκό περιοδικό, το ‘Akropolis: JournalofHellenicStudies’. Αυτό το περιοδικό διανύει πλέον τον έβδομο χρόνο ζωής. Θα τολμούσα να πω ότι είναι ένα πολύ καλό και διακεκριμένο διεθνές περιοδικό. Βρίσκεται, παραδείγματος χάριν, στη λίστα ακαδημαϊκών περιοδικών Scopus, μια από τις πιο καταξιωμένες λίστες παγκοσμίως. Θεσμοθετήσαμε επίσης το Διεθνές Συνέδριο Ελληνικών Σπουδών(InternationalConferenceofHellenicStudies) που έλαβε χώρα στο Μαυροβούνιο για πρώτη φορά το 2019. Δυστυχώς, ο σχεδιασμός ήταν να συνεχιστεί σε ετήσια βάση σε διάφορα μέρη του Μαυροβουνίου, αλλά η πανδημία του κορωνοϊού και κάποιες άλλες κρίσεις μας χτύπησαν κι έτσι τα Συνέδρια αυτά αναβλήθηκαν. Αυτό που ελπίζουμε όμως είναι ότι θα ανανεώσουμε το έργο και του Κέντρου και των Συνεδρίων. Όλη η ουσία είναι να αγκαλιάσουμε με φροντίδα, να προωθήσουμε και να ερευνήσουμε τη σχέση μεταξύ Ελληνικού και Δυτικού πολιτισμού. Και φυσικά, το Μαυροβούνιο είναι ένα από τα ιδιαίτερα μέρη της Ευρώπης που έχει ειδικούς δεσμούς με την Ελλάδα.
Θα ήθελα επίσης να ενθαρρύνω τους Έλληνες φίλους μου να επιτελέσουν τον ρόλο τους και να προωθήσουν τη δική τους κουλτούρα και πολιτισμό σε όλον τον κόσμο και με διάφορα μέσα. Ένας από τους αποτελεσματικότερους τρόπους να το πράξουν είναι ιδρύοντας και υποστηρίζοντας Κέντρα Ελληνικών Σπουδών σε όλον στον κόσμο. Ασφαλώς, δεν είμαστε το μοναδικό Κέντρο Ελληνικών Σπουδών, στο Μαυροβούνιο. Υπάρχουν πολλά κέντρα σαν αυτό στις Ηνωμένες Πολιτείες, στο Ηνωμένο Βασίλειο, σε όλη την Ευρώπη, ακόμη και στην Ιαπωνία. Επομένως, θα έλεγα ότι αυτή είναι μια πολύ καλή ευκαιρία για πολιτιστική διπλωματία, για επιστημονική διπλωματία, πέραν της αμιγούς ακαδημαϊκής έρευνας και του σχετικού ενδιαφέροντος.
ΠΠ: Είχατε μήπως την ευκαιρία κατά τις συναντήσεις σας σε αυτήν την επίσκεψή σας στην Αθήνα να θέσετε ζητήματα διμερούς συνεργασίας μεταξύ Μαυροβουνίου και Ελλάδος σε αυτό ακριβώς το επίπεδο, του Πολιτισμού, της Παιδείας, της Έρευνας, της Επιστημονικής Συνεργασίας; Ή μήπως αυτό είναι κάτι για το οποίο υπάρχει ακόμη χώρος να εργαστεί κανείς στο εγγύς μέλλον;
ΥΠΕΞ Ιβάνοβιτς: Υπάρχουν πολλές περιοχές στις οποίες Ελλάδα και Μαυροβούνιο μπορούν να συνεργαστούν έτι περαιτέρω. Ένα καλό παράδειγμα είναι η εκπαίδευση των δοκίμων αξιωματικών μας σε στρατιωτικές ακαδημίες στην Ελλάδα. Αυτή η συνεργασία έχει υπάρξει πολύ καρποφόρα και πολλοί νέοι στρατιώτες και αξιωματικοί από το Μαυροβούνιο έχουν ολοκληρώσει τις σπουδές τους στην Ελλάδα. Κατά τη διάρκεια της επισκέψεώς μου συζητήσαμε τις δυνατότητες αύξησης του αριθμού των υποτροφιών που χορηγεί η Ελλάδα σε φοιτητές από το Μαυροβούνιο προκειμένου να ακολουθήσουν προπτυχιακές και μεταπτυχιακές σπουδές σε Πανεπιστήμια σε όλη τη χώρα.
Συζητήσαμε επίσης, τις δυνατότητες μεγαλύτερης και ισχυρότερης σύνδεσης μεταξύ Πανεπιστημίων και Ερευνητικών Οργανισμών του Μαυροβουνίου και της Ελλάδος, διότι θεωρούμε ότι το να εργαζόμαστε σε αμοιβαία προγράμματα – ανταλλαγή ακαδημαϊκού προσωπικού, ανταλλαγή φοιτητών – είναι από τις καλύτερες ευκαιρίες ενίσχυσης των δεσμών μεταξύ των δύο χωρών μας. Ελπίζω ότι στο άμεσο μέλλον θα έχουμε και ορισμένες διμερείς συμφωνίες σε ισχύ στους τομείς του πολιτισμού, της εκπαίδευσης και της έρευνας. Επομένως, συμφωνήσαμε ότι θα πρέπει μαζί να εργαστούμε εντατικότερα στα θέματα αυτά το συντομότερο δυνατόν.
ΠΠ: Κύριε Υπουργέ, η τελευταία ερώτηση. Ποιό είναι το όραμά σας ως η κεφαλή του Υπουργείου Εξωτερικών του Μαυροβουνίου και πώς θα επιθυμούσατε να το δείτε να ενσαρκώνεται;
ΥΠΕΞ Ιβάνοβιτς: Η κυβέρνηση της οποίας είμαι μέλος έχει θέσει τέσσερεις στόχους εξωτερικής πολιτικής τους οποίους θέλουμε να κατορθώσουμε. Πρώτος στόχος της εξωτερικής μας πολιτικής είναι η ένταξη του Μαυροβουνίου στην ΕΕ. Δεύτερος στόχος είναι η συνεχής ενεργή και αξιόπιστη συμμετοχή μας στο ΝΑΤΟ. Τρίτος στόχος είναι οι σχέσεις καλής γειτονίας και η προστασία και φροντίδα της περιφερειακής συνεργασίας. Και τέλος, τέταρτος στόχος της εξωτερικής πολιτικής μας, που είναι και μακροπρόθεσμος, είναι ο πιο ενεργός και χειροπιαστός ρόλος του Μαυροβουνίου στους πολυμερείς οργανισμούς, ιδίως τα Ηνωμένα Έθνη. Αυτοί είναι οι στόχοι προς τους οποίους όλοι εμείς ως κυβέρνηση, και ιδιαίτερα εμείς ως Υπουργείο των Εξωτερικών, είμαστε πλήρως αφοσιωμένοι και εργαζόμαστε σκληρά για την επίτευξή τους.
Όσον αφορά στο Υπουργείο των Εξωτερικών, αυτό που έχω υποσχεθεί, και αυτό που η κυβέρνηση έχει υποσχεθεί, είναι η ανανέωση του διπλωματικού μας δικτύου στο εξωτερικό, η αφοσίωση στους νεότερους διπλωμάτες, οι δυνατότητες να προσφέρουμε ποικίλα είδη εκπαίδευσης – μέσω συνεργασίας με τις διάφορες διπλωματικές ακαδημίες και διεθνείς οργανισμούς – περισσότερο προσανατολισμένης στην πρακτική, όπως τα επιμέρους προγράμματα στο πλαίσιο των επισκέψεων πεδίου του Προγράμματος Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών (UNDP) στα Ηνωμένα Έθνη, στη Γενεύη και τη Νέα Υόρκη. Αυτό που θέλουμε επίσης να συμπεριλάβουμε – και αυτό είναι κάτι για το οποίο εργαζόμαστε επί του παρόντος – είναι η έμφαση στην πολιτιστική και επιστημονική διπλωματία, διότι πιστεύουμε ότι αυτές είναι οι καλύτερες ατραποί δια των οποίων μια μικρή χώρα μπορεί να κατορθώσει μεγαλύτερη προβολή στη διεθνή σκηνή.
Έτσι, έχουμε πλέον συστήσει Διεύθυνση Οικονομικής και Δημόσιας Διπλωματίας εντός της οποίας θα εστιάσουμε περισσότερο στην πολιτιστική και επιστημονική διπλωματία. Επιπλέον, θέλουμε να συμπεριλάβουμε όλες αυτές τις ιδέες εστιάζοντας ιδιαίτερα στην ψηφιακή διπλωματία, καθώς πιστεύουμε ότι στον εικοστό πρώτο αιώνα ο συνδυασμός σύγχρονης πληροφορίας και τεχνολογιών επικοινωνίας με τη διπλωματία μπορεί να είναι μια φόρμουλα νίκης για το Μαυροβούνιο.
ΠΠ: Εξοχότατε Υπουργέ των Εξωτερικών του Μαυροβουνίου, Δρ. Ιβάνοβιτς, αγαπητέ Φίλιπ, σας ευχαριστώ από τα βάθη της καρδιάς μου γι᾽ αυτή την εκτενή συνομιλία μας και σας εύχομαι εγκάρδια επιτυχία στο υπόλοιπο του ταξιδιού σας εδώ στην Αθήνα και στα καθήκοντά σας περαιτέρω. Ήταν μεγάλη χαρά και είμαι βαθιά ευγνώμων για τον χρόνο που αφιερώσατε σε αυτήν τη συνάντηση και συζήτησή μας.
ΥΠΕΞ Ιβάνοβιτς: Σας ευχαριστώ πάρα πολύ. Ήταν μεγάλη μου χαρά πρώτα απ᾽ όλα που σας είδα, και εν συνεχεία που είχα την τιμή να απαντήσω στις ερωτήσεις που μου θέσατε.
ΠΠ: Σας εύχομαι όλα τα καλά!
ΥΠΕΞ Ιβάνοβιτς: Σας ευχαριστώ.
Δημοσιεύθηκε την Τετάρτη 13 Μαρτίου 2024, στην Hellas Journal, Νέα Υόρκη.Πηγή:
Minister of Foreign Affairs of Montenegro Dr. Filip Ivanović, gave an exclusive interview to Hellas Journal and Panagiotis Pavlos, during his first official visit to Athens. Photo by Hellas Journal
During his first official visit to Athens, on March 11 and 12, the new Minister of Foreign Affairs of Montenegro, Dr. Filip Ivanović, offered an exclusive interview to Hellas Journal.
The head of diplomacy of the next candidate for accession to the European Union Balkan country and member state of NATO, had an extensive and cordial conversation with the correspondent of Hellas Journal in Oslo, and his old friend, Panagiotis Pavlos.
In the detailed discussion he had with him, Minister Ivanović pointed out the fervent support the Greek Government and his counterpart Mr. Georgios Gerapetritis provide to the top priority of Montenegro’s foreign policy, its accession to the EU. He referred to the recent Forum of Foreign Ministers in Antalya, Turkey, and his meeting with the Turkish Minister of Foreign Affairs Mr. Fidan, while at the same time he called on Greece to strengthen its presence in the Balkan peninsula in various ways.
Dr. Ivanović made an impressive exhortation to young Greeks to be proud of their unique heritage. The fervor with which he speaks about Hellenism, Greek civilization, art and culture, and the Greek spirit in general, is evident as he reveals his personal relationship with Greece and Athens, being himself an eminent researcher of Greek philosophy with a large internationally recognized philosophical work and a unique contribution to the spread of Greek Paideia in his country.
Montenegro’s MFA emphasized the role that Balkan states such as Montenegro expect Greece to play in the region as the cradle of democracy and culture and as a guarantor of European unity and integration. He did not fail to expand on the possibilities and strategies for further deepening bilateral relations between Montenegro and Greece in several areas of cooperation, inter alia, the education of university students and Armed Forces executives, research exchange, cultural and scientific diplomacy, opportunities in the investment sector.
Finally, he pointed out the urgent need for a dynamic return of international diplomacy at a time of major disturbances in the international scene, at the center of which is the war in Ukraine and Gaza.
Hellas Journal: Your Excellency, MFA of Montenegro Dr. Ivanović, dear Filip!It is such a pleasure to have you here, in your first official visit to Athens after assuming your duties as Minister of Foreign Affairs of Montenegro. We hope that you had a fruitful visit with productive meetings and communications with the Greek Government.
MFA Ivanović: I must say that I am very happy to be here in Athens. It is, as you have said, my first official visit to Greece since I became Minister of Foreign Affairs of Montenegro. I am very pleased by the hospitality and the wholehearted greetings that I received here in Athens. On the first day of my visit, I spoke with the vice-president of the Parliament, as well as with the Minister of Foreign Affairs of the Hellenic Republic. I also used this opportunity to laid wreath in the tomb of Vasos Mavrovouniotis, as the Greeks know him, or Vaso Brajović, as the Montenegrins know him. He was a very prominent military figure of the 19th century in Greece, who was of Montenegrian origin, so it is just one of the very important historical figures that tie our two countries and our two peoples.
I am very happy with the meetings I had today, I have received quite a friendly welcome by all the officials. What is very important is the willingness of Greece to deepen the friendly and good relations that Montenegro and Greece have. Equally of great importance is that Greece fully supports the primary foreign priority goal of Montenegro, which is to become the first next member of the European Union. I was reassured by my interlocutors today that Greece is going to give its full support, both political and technical, to this goal.
HJ: How do you evaluate the attitude, the disposition of the Greek government towards a Minister of Foreign Affairs of a Balkan state country? In the sense that, you come here, you meet with the Government and at the same time, while you expectedly have certain topics and issues in the agenda, you offer them insights of how the Balkan states look upon Greece, and perhaps of what they expect from her. Was that a dimension in your discussions?
MFA Ivanović: Well, what I have said to my friends and interlocutors today, is that when it comes to chief Foreign Policy Goal, not just of Montenegro but also of other Balkan states which are joining the European Union, is to remind the pivotal role of Greece in this process that was marked by the 2003 Thessaloniki Summit, where there was promise for EU enlargement, especially for the countries of Balkans. Now we are twenty-one years later. So, this promise still needs to be fulfilled. I also conveyed to my interlocutors here in Athens that I expect Greece to take the leading role again, and to be a very vocal advocate of enlargement of the EU to all the other countries, but especially to those countries that are in the South-East European region. Greece has historical ties not just to Montenegro but also to other countries of this region. Greece knows very well what the advantages and, sometimes, the problems of the region are, and I believe Greece can be the best promoter of the European integration of the region. It will be extremely useful, I would say, for Greece’s foreign policy, for Montenegro’s foreign policy, for the region, but also for the EU.
HJ: You have assumed your duties as Minister of Foreign Affairs of Montenegro almost four months ago, yet in a period of unprecedented turbulences, both on the large picture but also regionally, such as the case is, for instance, with Ukraine and the Middle East; we are really experiencing tough times. So how does this geopolitical theater challenge countries such as Montenegro, which although not in the size of, say, Germany or France, yet demonstrate an increasing degree of integration in the Western institutions and certainly, they move to fully participate in the EU and, broadly, the international arena?
MFA Ivanović: As you know, Montenegro has been a NATO member for seven years. It is also the front-runner in the EU integration process. We believe that we can complete the process of negotiations within the next few years, and become, as I have said, the first next member of the EU. Indeed, the geopolitical situation is not very easy. We are facing crises in different parts of the world that are very difficult, that are challenging the very existence and concept of diplomacy and international order; and Montenegro has maintained a very clear position. This position is to uphold the international peace and stability and the respect for international law. In this regard, we have fully supported the territorial integrity and sovereignty of Ukraine; we have been, and we will continue to be fully aligned with the Common Foreign and Security Policy of the EU, including sanctions against Russia in this conflict with Ukraine.
Of course, we must not forget the crisis in Gaza that has been unraveling before our eyes in the past few months. Here as well, Montenegro has kept a very balanced and principled position – it has condemned in strongest possible terms the terrorist attack of the 7th of October by Hamas; but it has also called constantly Israel to keep its response and its right to defend against terrorism within the boundaries of the International Law and the International Humanitarian Law. What we are advocating now is at least a humanitarian pause that would lead to complete ceasefire. We also believe that the two states solution is the best one for this conflict, that both Israel and Palestine have the right to have their own sovereign states living next to each other and that both need to be guaranteed safety. In our view, this is the only permanent solution of this crisis. This is what we are advocating in all multinational and multilateral fora.
On the other hand, the crisis and the Russian aggression in Ukraine has opened a new way of thinking in the EU. As you know, the process of enlargement of the EU has been quite technical in the past years, if not decade, and now it is crystal clear that the safety and prosperity of the European continent can be best achieved through its unity; and its unity can be best achieved through the membership in the EU. Therefore, I would say that now the way of thinking has changed; the process of enlargement is now perhaps more political, or, at least, in the same degree political as well as technical. Without doubt, Montenegro is on the way to use this window opportunity and, as I said, finish the whole process on its part by the end of the mandate of this government and become the first next member of the EU.
HJ: Recently, you participated in a rather big event, the Antalya Forum of Diplomacy that was organized and hosted by the Turkish minister of Foreign Affairs. There you had the chance to meet and discuss with your colleagues from many other countries but also with the host, the MFA of Turkey, Hakan Fidan. As you probably are aware, Greece has since December in 2023 embarked on a rapprochement process with Turke. This was sealed by the Declaration of Athens, in the beginning of last December, despite fundamental challenges and problems in the bilateral relations of the two countries, chiefly due to the revisionist character of Greece’s neighbour. Could you briefly tell us what did you get out of that meeting? And, if I may push a bit the question further: How does Montenegro regard Turkey’s role in the Balkans?
MFA Ivanović: Indeed, I participated in the Antalya Diplomacy Forum, and I must say it was a very big event and well organized. There I had the opportunity to meet with several colleagues, especially with those ones that us from Balkans, or from Europe, do not get a chance to meet very frequently. I mean mainly our colleagues and friends from Asia, Africa and Latin America. It was very interesting and useful to meet with a diverse group of politicians and colleagues and see where we can work together and improve our relations. I also met, as you have said, with the Türkiye’s Foreign Affairs Minister Fidan, it was our second meeting in the past couple of months. This meeting was very cordial, and I thanked him for the invitation and the organization of the forum, while we discussed certain issues of bilateral cooperation between Montenegro and the Turkish country. I must state that the relations between our two countries are good, and they are marked by good connectivity, by a number of Turkish investments in Montenegro, and by, I would say, very live political dialogue.
I am very aware and understand the relationship between Greece and Türkiye, and I can only say that where there are challenges and problems that is where diplomacy needs to step in. I would welcome and greet all the efforts between the two countries that have as their goal and as their result easing of the relationship between them and bettering the relations between the countries and between the peoples, based of course on mutual respect and respect of each other’s sovereignty. On the other hand, Montenegro and Türkiye and Greece, all three of them, are NATO allies. Greece is member of the EU, we are, as I said, frontrunner in the process of EU integration. Türkiye is also a candidate country for the EU, so I am sure that, as in all kinds of relationships there are things that perhaps separate us and things that we look at differently, so are also things that bind us and can bring us closer. Therefore, it would be very useful to work on those things that bring countries and peoples closer.
Türkiye is a very active actor in the Balkan region, not just in Montenegro, but also in other countries. I welcome its activity and its role in the Balkans. But I also very much welcome a more active role of Greece in the region. This is yet another thing that I conveyed to my interlocutors, that we are looking forward to a more active role and more visible presence of Greece in the region. Not only in terms of European integration, i.e., Greece’s support of EU integration, but also in terms of bilateral cooperation between Greece and the countries of Balkans.
HJ: Speaking of the relation between Montenegro and Greece in the perspective of joining common institutions such as the EU, one could remark that in the common consciousness of most of the Greek people, in the common perception at least of those who have a certain age, Montenegro is associated at large with the Serbian nation and people. How valid is this perception today? Howwouldonemostaccuratelyidentifythemodern state of Montenegro, the foreign policy of which you are leading, and what are Montenegro’s and its people’s aspirations today?
MFA Ivanović: During the history the destinies of individuals, of peoples and countries, have been very much intertwined. Many of today’s countries in the Balkans, including Montenegro and Serbia, have shared the same historical destiny throughout different eras. As you know, Montenegro and Serbia formed a state union that lived for almost ninety years, and of course, it is very natural that there are historical, cultural, and even familial ties between them. A third of the population in Montenegro considers itself to be Serbs. We have some forty five percent of people who identify themselves as Montenegrins, and we also have Bosniak, Albanian and Croatian population in Montenegro. But what is very important is that Montenegro is constitutionally defined as a secular and civic state, a state of citizens, not state of nations or ethnicities, and Montenegro is a country in which every individual citizen has the right to cherish and profess his or her own identity without bearing any kind of negative consequences, or repercussions. When it comes to the foreign policy, what is also very important now is that eighty percent of Montenegrin citizens – and that means Montenegrin citizens of all ethnicities and of all religions – are very pro-European and would like to see Montenegro as the next member of the EU. So, what we are doing is that we are pursuing a foreign policy that is a foreign policy of Montenegro as a unified civic country and that can be for the benefit of every single citizen regardless of his ethnicity, religion, or any other aspect of identity.
HJ: I would like to come now to a more personal level, since we also have a friendship that goes quite back in time and even a colleague relation connecting us in the field of philosophy. It is certain that much of the Greek people have no idea that you, the Minister of Foreign Affairs of Montenegro, are not only a great friend of Greece in theory, a real philhellene, but also – and I wouldn’t fear to name it so – in praxis, both as a prolific scholar of ancient Greek and late antique philosophy, and one of the eminent experts in the study of Dionysius the Areopagite and its legacy. Please, could you tell us a bit about your relationship with Greece, its beginnings and how it evolved?
MFA Ivanović: Thank you for your question! It is always good to get back to my academic and scholarly origins. Indeed, by education I have a PhD in Philosophy and Religious Studies, and my field of expertise is Ancient Greek and Late Antique philosophy, as well as Byzantine philosophy. These are the topics and areas of philosophy that I was very much interested in since the very beginning of my studies in philosophy. Of course, the interest in those areas have naturally brought me to appreciate and to investigate even more Greek history, culture, and civilization. During my academic carrier I have had an opportunity and chance to visit many places in Greece; not just to visit but also to stay in Athens twice for a longer period, and to get to know the Greek people, the Athenian life. It is a very vibrant culture and society, and I must say that this very deep personal relationship to Greece that I have, would be best defined by one word. That word is ‘love’.
HJ: That’s fantastic! And, since love is the key word here, what would be the message that you would convey to the newer generation of Greeks today that, one could say, might not fully grasp the significance of Hellenism, and the awareness about it and the Greek spirit in general? What would be the advice both of a scholar who has spent years in studying Greek culture, philosophy and literature, and of a friend of Greece who is the Head of the Foreign Policy of a state of the Balkans that aspires to the contributions of Hellenism in the region?
MFA Ivanović: If I say that Greece and Greek culture is the cradle of the western civilization, I wouldn’t say anything new. But sometimes even the known and old things need to be repeated, in order to be remembered. If there are so many people outside Greece, not just in Europe but in other continents as well, in the Americas, Asia, Africa, that admire and love Greek history, civilization, culture, philosophy, art and so on, then people in Greece, especially the young generations should be very proud of their inheritance. This inheritance is not just about ancient Greek culture and civilization; it is not just about the Byzantine culture and civilization. It is also about modern Greece. It is about struggle for Freedom, for Liberty, for the values of Democracy, and this is something that should be cherished by every Greek young person. This is something they should be proud of and, as I said, if people outside of Greece are proud of it, then people within Greece should be even more proud of the legacy of their ancestors.
HJ: Coming now to something that perhaps few people know: we often speak of institutes, of friends’ culture, of Chinese culture – there are many hundreds of ‘Confucius’ Institutes all over the world – and one would expect Greece to have its own chain of cultural Institutions all around the globe. However, that is unfortunately not the case. But you again, several years ago, you established an initiative which I would call it rather unique. I mean the Center for Hellenic Studies in Podgorica, which, if I am not wrong, was established in 2015. Could you tell us a bit about that?
MFA Ivanović: The Center for Hellenic Studies was established in 2015 as a non-profit organization in Montenegro and it was a result of enthusiasm of a few colleagues of mine and myself, who are all in Montenegro, but are academically working on issues of Greek culture. Some of them have studied and spent research in Greece and have an in-depth knowledge of Greek culture and civilization. We thought that it is very important that we, like many other western countries and western research centres, establish an institution that is going to be fully dedicated to the study of Hellenic culture and civilization, from its ancient roots to the contemporary times. And we have founded the Center for Hellenic Studies in Podgorica.
We have launched an academic journal called ‘Akropolis: Journal of Hellenic Studies’. This journal is now in its seventh year. It is, I would dare to say, a very good and prominent international journal. It is, for example, in the Scopus list of the academic journals, which is one of the prestigious lists of academic journals. We have also launched the International Conference of Hellenic Studies that was first held in Montenegro, in 2019. Unfortunately, the plan was to continue with the annual conference in different places in Montenegro, but the covid pandemic and some other crises have struck us, so the conference was postponed. But what we are also hoping is that we will renew the work of the Center and the work of the Conference. The whole point is to cherish, promote and investigate the relationship between the Hellenic culture, the Western civilization, and, of course, Montenegro is one of the particular places in Europe that has special ties with Greece.
I would also like to encourage my Greek friends to do their part and promote their own culture and civilization around the world through different means. One of the very effective means of doing that is by establishing and supporting Centres of Hellenic Studies throughout the world. We are of course not the only one, not the only Center for Hellenic Studies; there are many centres like that in the US, the UK, across Europe and even in Japan. So, this is a very good opportunity for cultural diplomacy, for scientific diplomacy, apart from pure basic academic research and interest.
HJ: Did you have the chance during your meetings at this visit to also raise issues on bilateral cooperation between Montenegro and Greece, precisely on this level of culture, of Paideia, research, and scientific collaboration? Or is it something that still there is room to work on soon?
MFA Ivanović: There are many areas in which Greece and Montenegro can collaborate even further. One of the good examples is the education of our cadets on military academies in Greece. This cooperation has been very fruitful and many young soldiers and officers from Montenegro have completed their studies in Greece. We have discussed, during my visit, the opportunities for increasing the number of scholarships that Greece is offering to Montenegrin students from both undergraduate and postgraduate studies, at Universities across Greece. We also discussed the possibilities of greater and stronger connection between Montenegrin and Greek universities and research institutions, because we think that working on mutual projects, exchange of academic staff, exchange of students, are some of the best opportunities to strengthen the ties between the two countries. I hope that, soon we will also have some bilateral agreements in place in the areas of culture, education, and research. Thus, we agreed that we should work harder on this together in the near future.
HJ: And the last question, dear Minister. What is your vision as the head of Montenegro’s foreign affairs policy, and how would you like to see it be incarnated?
MFA Ivanović: The government which I am a member of has laid down four main Foreign Policy Goals that we want to pursue. Number one Foreign Policy goal is Montenegro’s membership to the EU. The second FP goal is continued active and credible membership to NATO. Number three is good neighbourly relations and cherishing regional cooperation. And number four, which is a long-term goal, is about a more active and visible role of Montenegro in multilateral organizations, especially the UN. These are the FP goals to which we as the government, and especially us the Ministry of Foreign Affairs, are fully dedicated and working hard on achieving them.
When it comes to the Ministry of Foreign Affairs, what I have promised and what the government has promised is renewal of our diplomatic network abroad; the focus on younger diplomats; the possibilities of offering different kinds of trainings through cooperation with different diplomatic academies and international institutions, more oriented towards practice, such as the Programs with the UNDP and similar organizations, field visits, etc.
We also want to include more – and what we are currently working on – is the bigger focus on cultural and scientific diplomacy, because we believe that these are the best ways that a rather small country can achieve bigger visibility on the international scene. So, we have actually now founded a Directorate for Economic and Public Diplomacy, within which we will have a bigger focus on cultural and scientific diplomacy.
In addition, we want to encompass all these ideas by a bigger focus on digital diplomacy, because we believe that in the twenty-first century combining contemporary information and communications technology with diplomacy can be a winning formula for Montenegro.
HJ: Your Excellency, Minister of Foreign Affairs of Montenegro, Dr. Ivanović, dearest Filip, I thank you from the bottom of my heart for this profound conversation and I cordially wish you all success in the rest of your trip here, in Athens, and your duties further. It was a great pleasure, and I am deeply grateful for the time you dedicated to this meeting and discussion.
MFA Ivanović: Thank you so much. It was my great pleasure first of all to see you, and then to have the honour to answer the questions you gave me.
Με μεγάλη έκπληξη και απορία, διάβασα την εναρκτήριο αναφορά της Βουλευτού του ΣΥΡΙΖΑ, Καθηγήτριας Πανεπιστημίου και Πρεσβυτέρας, Αθηνάς Λινού, στον μακαριστό Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα, κατά τη χθεσινή (15/2/24) τοποθέτησή της στη Βουλή εν όψει της ψήφισης του νομοσχεδίου για τον γάμο ομοφυλοφίλων.
Με την αναφορά της αυτή ήταν προφανές ότι θέλησε η ίδια αφενός να ισχυριστεί ότι το επίμαχο νομοσχέδιο συνάδει με την Ορθόδοξη εμπειρία, θεωρία και παράδοση της Εκκλησίας μας, και αφετέρου, ότι η ίδια το υπερψηφίζει αφορμώμενη, κινούμενη, και αποσκοπώντας στην ανωτέρω τριάδα.
Έτσι, ανέφερε χαρακτηριστικά η κα Λινού:
“Θα ξεκινήσω με τα λόγια ενός από τους πιο σημαντικούς Θεολόγους του αιώνα μας, σύμφωνα με τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο αλλά και τον Πάπα Φραγκίσκο.
Ο Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης Ζηζιούλας, Καθηγητής σε Ελληνικά και Αγγλικά Πανεπιστήμια, μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, είχε πει πριν μερικά χρόνια δημόσια: «Δεν έχουμε το δικαίωμα να ταπεινώνουμε και να θυσιάζουμε την εικόνα του Θεού. Είναι ανάγκη οι σεξουαλικές μειονότητες να προστατεύονται από κάθε είδους διάκριση και αδικία». Αυτή η δήλωση με εκφράζει απόλυτα. Για το νομοσχέδιο, σαφώς και είναι απαραίτητο να εξασφαλίσουμε τα δικαιώματα, όπως είναι και ο απόλυτος σεβασμός, η αγάπη αλλά κυρίως η ισότητα και η προστασία των συνανθρώπων μας, και βέβαια των ομόφυλων ατόμων”.
Ομολογώ ότι καταρχήν με ξάφνιασε η εν λόγω τοποθέτησή της για έναν απλό, απλούστατο λόγο.
Την εποχή που στην Ελλάδα εφαρμόζονταν τα καταπληκτικής εμπνεύσεως μέτρα κατά του κορωνοϊού και είχαν οδηγήσει σε πρωτόγνωρη καταστολή της Λειτουργικής ζωής της Εκκλησίας, ο μακαριστός Μητροπολίτης Περγάμου είχε προβεί σε σχετική συνέντευξη σε ξένο μέσο.
Ωστόσο, δεν είδαμε ούτε ακούσαμε τότε την κυρία Λινού να δράττεται της ευκαιρίας να επικαλεστεί τον μακαριστό, εν ζωή τότε, φίλο της – η φιλική σχέση της οικογενείας της με τον Άγιο Περγάμου είναι γνωστή – και να τοποθετηθεί αναλόγως και ελλόγως, στην άλογη απόφαση και εκτροπή της θεσμικής Εκκλησίας από τον ρόλο της.
Έκπτωση που ρητά είχε επισημάνει ο Μητροπολίτης Ζηζιούλας στη συνέντευξη εκείνη λέγοντας κατηγορηματικά ότι, «η Εκκλησία άνευ της Θείας Ευχαριστίας δεν είναι πλέον Εκκλησία».
Προτού προχωρήσουμε, ένα διευκρινιστικό σχόλιο: ο γράφων είχε την χαρά και την αγαθή τύχη να έχει γνώση προσωπική του μακαριστού Μητροπολίτου Περγάμου, σχεδόν παιδιόθεν, και μάλιστα να τύχει και εκτενών συνομιλιών μαζί του, με τελευταία στην Κωνσταντινούπολη τον Σεπτέμβριο του 2019, στο περιθώριο του Διεθνούς Συνεδρίου του Οικουμενικού Πατριαρχείου για τον μέγιστο ίσως θεολόγο του 20ου αιώνα, και δάσκαλο του κ. Ιωάννου Ζηζιούλα, τον π. Γεώργιο Φλωρόφσκυ.
Και πάντοτε θα θυμάται με ευγνωμοσύνη την ευγένεια και την καλωσύνη του μακαριστού Επισκόπου, τη διάθεσή του για διάλογο και προσφορά από τη βαθιά θεολογική γνώση του, καθώς και τη διαλλακτικότητα του πνεύματός του (υπό την προϋπόθεση βεβαίως ότι κανείς διαλεγόταν μαζί του καλοπροαίρετα και τεκμηριωμένα).
Από κει και πέρα όμως, τα ατοπήματα της χθεσινής δήλωσης της κυρίας Λινού είναι πολλά και διόλου αμελητέα.
Καταρχήν, ούσα η ιδία καθόλου αμέτοχος της θεολογίας της καθ᾽ ημάς Ανατολής, όφειλε να γνωρίζει στοιχειωδώς – μιας και επικαλέστηκε μεγάλο θεολόγο – περί της θεμελιώδους διακρίσεωςφύσεως και χρήσεως, λόγου και τρόπου, για να μιλήσω με τη γλώσσα του Αγίου Μαξίμου του Ομολογητού.
Αγνοώντας αυτή την κεφαλαιώδη διάκριση, προσήλθε η ιδία με προχειρότητα μη αρμόζουσα όχι μόνον σε ερασιτέχνη θεολογούντα, αλλά πολλώ μάλλον σε καθηγητή Πανεπιστημίου και σύζυγο ιερέως, και σωρηδόν μετεξήλθε μια δήλωση (;) [θα έλθω στο ερωτηματικό] του μακαριστού Μητροπολίτου Περγάμου με τρόπο παραπλανητικό:
«Δεν έχουμε το δικαίωμα να ταπεινώνουμε και να θυσιάζουμε την εικόνα του Θεού».
Σαφώς και είναι έτσι, και σαφώς η εικόνα του Θεού αφορά, ορίζει, κατηγορεί, αν θέλετε, τον λόγο της ανθρώπινης φύσεως και του ανθρώπου ως σύνθετον σώματος και ψυχής.
Δεν καθορίζει ούτε επιβάλλει όμως και τον τρόπο της, δηλαδή τη χρήση του αυτεξουσίου και τα έργα ενός εκάστου ανθρώπου.
Για το τελευταίο οι Πατέρες της Εκκλησίας, μηδενός εξαιρουμένου, μιλούν σαφώς για απόλυτη ελευθερία (αυτό που ο μακαριστός φίλος της κυρίας Λινού και ημών αποδίδει στο Πρόσωπον) στα όρια της οποίας είναι απολύτως δυνατό το σφάλμα, η αστοχία, η αμαρτία.
Αυτά αρκούν για να καταδείξουν το πρώτο βασικό επιστημολογικό θεολογικό και ανθρωπολογικό σφάλμα της ιδίας, αυτό της – λογικά και αναγκαστικά προκύπτουσας – σωρηδόν συμπερίληψης στην εικόνα Θεού ακόμη και των έργων του ανθρώπου των μη κατά Θεόν, των μη συν Θεώ, αν προτιμάτε, ειργασμένων.
Κάτι τέτοιο, όχι μόνον δεν ανήκει στο κατ᾽ εικόνα αλλά είναι και εμπόδιο του καθ᾽ ομοίωσιν.
Έρχομαι στη δεύτερη πρόταση της αναφοράς της κυρίας Λινού στον μακαριστό κ. Ιωάννη Ζηζιούλα:
«Είναι ανάγκη οι σεξουαλικές μειονότητες να προστατεύονται από κάθε είδους διάκριση και αδικία». Δεν θέλω να κουράσω τον αναγνώστη με σχολαστική ανάλυση κάθε λέξης. Θα περιοριστώ μόνον στο να θέσω στην πρεσβυτέρα Βουλευτή, αλλά και στον κοινό νου, το εξής ερώτημα. Συνιστά αδικία η μη εξίσωση του κατά φύσιν με το παρά φύσιν, ή όχι; Αν συνιστά, τότε, κατ᾽ αντιστοιχίαν με τον λόγο της διαφοράς (differential) του ενός από το άλλο, ποιος είναι, καθ᾽ υμάς, κα Λινού, ο λόγος της ομοιότητας ή της ισότητας του παρά φύσιν με το κατά φύσιν που καλεί σε «άρση» της επιχειρηματολογούμενης «αδικίας»; Αν αυτό δεν είστε σε θέση να το απαντήσετε, τότε και η αναφορά σας στην «πρόταση» του Μητροπολίτου συνιστά τυφλή και απερίσκεπτη επίκληση συναισθήματος και αυθεντίας.
Επιπλέον: τί εννοείτε, κυρία Λινού, λέγοντας ότι σας εκφράζει απόλυτα μια φερόμενη δήλωση, τη χρήση της οποίας ο δηλών δεν είναι σε θέση ούτε να εγκρίνει ούτε και να διαψεύσει; Είστε βέβαιη ότι ο Άγιος Περγάμου θα έλεγε «Ναι στον γάμο ομοφυλοφίλων!» ως επιτέλεση άρσης της καθ᾽ υμάς μεθερμηνευόμενης αδικίας; Και άρα, ότι θα κινείτο ο ίδιος ο πολιός κεκοιμημένος θεολόγος αντίθετα προς όλο το Σώμα της Εκκλησίας, το οποίο έχει πολλαχώς ρητά και σαφώς εκφραστεί τώρα και πάντοτε και καθ᾽ όλη την Ορθόδοξη Πατερική παράδοση και ιστορία;
Κι ακόμη: με το σκεπτικό της στόχευσής σας και την αναφορά σας στον Άγιο Περγάμου, αναλαμβάνετε, κυρία Λινού, την ευθύνη του λογικού περιεχομένου της δια της εύλογηςαντιστροφής συνεπαγωγής της φερόμενης πρότασης του Μητροπολίτη ότι, «με τον γάμο ομοφυλοφίλων δεν ταπεινώνουμε και δεν θυσιάζουμε την εικόνα του Θεού»;
Έρχομαι τώρα στο τρίτο σημείο της δήλωσης της Βουλευτού, το οποίο υπαινίχθηκα ανωτέρω.
Πόσο αυτοσεβασμό διαθέτει ένας άνθρωπος Καθηγητής Πανεπιστημίου, σύζυγος Ορθοδόξου ιερέως, και τιμηθείς με το υπέρτατο αξίωμα της δημοκρατίας, όταν: απευθυνόμενος στην εθνική αντιπροσωπεία, προβαίνει ενώπιον αυτής και του ελληνικού λαού σε αναφορά φερόμενης, και ως εκ τούτου αμφίβολης, δήλωσης, άνευ τεκμηρίωσης [εκτός κι αν η προσθήκη του επίθετου «δημόσια» συνιστά επιστημονική εγκυρότητα, περαιτέρω διασφαλιζομένου –με την προσθήκη του «πριν μερικά χρόνια»– του ότι κανείς δεν πρόκειται να ψάξει να βρει πώς και τί], παρασιωπώντας πλήρως τα συμφραζόμενα, αυτό που πολλοί αρέσκονται να ονομάζουν συνάφεια;
Είναι αυτό επιστημονική ακρίβεια και συνέπεια;
Ποιά «φεουδαρχική» νοσταλγία, άραγε, ωθεί σε λογικές προ–Διαφωτιστικών επικλήσεων αυθεντίας, και ποιά απέλπιδα λουθηρανικής προέλευσης ανάγκη προτεσταντικής ερμηνευτικής μέσα στους κόλπους της Ορθοδοξίας;
Αισθάνεται, αλήθεια, η κυρία Βουλευτής, τίμια την επίκληση μιας ορισμένης γενικής θέσης – που σαφώς κάθε νοήμων άνθρωπος αξιωματικά αποδέχεται – μιας «αυθεντίας» που πρόσφατα απήλθε του βίου, την οποία η ίδια επιστρατεύει σε μια ορισμένη στόχευση, αγνοώντας ενδεχομένως, ή και αδιαφορώντας για τις συνέπειες τοιαύτης παρόρμησης;
Συνέπειες, μεταξύ των οποίων είναι μάλιστα και η αυθαίρετη ανάδειξη –φεύ! – του μακαριστού Μητροπολίτη Περγάμου σε θεωρητικό θεμελιωτή της καινοφανούς αίρεσης ταύτισης, ή έστω εξίσωσης, του παρά φύσιν με το κατά φύσιν, εντός της Ορθοδόξου Εκκλησίας;
Αλήθεια, είναι αυτός ο τρόπος τιμής φιλίας φιλουμένου και φιλούντος in absentia τελούντος;
Εκτός, βεβαίως, κι αν η Βουλευτής είναι σε θέση να παράσχει η ίδια ακριβή τεκμηρίωση του ότι ο Άγιος Περγάμου έχει δημόσια κατατεθειμένες διαφωνίες με τον Απόστολο Παύλο, για να παραλείψω όλους τους άλλους Πατέρες της Εκκλησίας.
Αν δεν είναι σε τέτοια θέση, τότε η αναφορά της αυτή μόνον τιμή δεν περιποιεί στην ιδία, αλλά αντιθέτως, εργαλειοποιεί τον άνθρωπο, αντικειμενοποιεί και προσβάλλει και τη μνήμη, και το έργο του, και την προσωπικότητα του κεκοιμημένου.
Κλείνω με ένα ερώτημα στην ερρίτιμη κυρία Λινού.
Πώς, άραγε, αντιλαμβάνεστε, ως Ελληνίς Χριστιανή Ορθόδοξη, ως θεραπαινίς του υψίστου πολιτεύματος της δημοκρατίας, και ως άκρως τιμηθείσα από τον ελληνικό λαό, την καθ᾽ υμάς ισότητα του τρόπου του παρά φύσιν με τον τρόποκατά φύσιν, και πώς μια τέτοιου είδους «ισότητα» προάγει το τέλος του δημοκρατικού πολιτεύματος, που δεν είναι άλλο παρά η μετοχή στο Αγαθόν;
Με άλλα λόγια, πώς, ταυτίζοντας το παράφύσιν με το κατά φύσιν θα διατηρήσει, καθ᾽ υμάς, ο άνθρωπος την απαιτούμενη ενάργεια του λόγου ώστε να αποκτήσει τον φωτισμό του υπέρ λόγον που θα του επιτρέψει να εισαχθεί στο Υπέρ Φύσιν;
Δημοσιεύθηκε στη Romfea.gr την Παρασκευή 16 Φεβρουαρίου 2024.
Ο ελληνικός λαός παρακολουθεί άναυδος τη βίαιη απόπειρα της κυβέρνησης του Κυριάκου Μητσοτάκη να περάσει τον νόμο του γάμου ομοφυλοφίλων ενάντια σε κάθε στοιχειώδη ανθρωπολογική, βιολογική, φυσική και πολιτειακή αρχή. Κι αν κανείς εξακολουθεί να παραμένει τυφλά αδαής και να μην αντιλαμβάνεται γιατί η επικείμενη ψήφιση αυτού του χαμερπούς εκτρώματος νομικής και δικανικής εξίσωσης του παρά φύσιν με το κατά φύσιν συνιστά πράξη εθνικής προδοσίας, υπάρχουν αρκετοί λόγοι εμφανείς και αφανείς, κάποιους εκ των οποίων παραθέτουμε ακολούθως.
Είναι προφανές, και δημόσια πλέον ομολογημένο, ότι η εν λόγω επιταγή της ψήφισης του γάμου ομοφυλοφίλων υποκινήθηκε συστηματικά και από τον στρατηγικό εταίρο της άλλης όχθης του Ατλαντικού στο άρμα του οποίου έχει προσδεθεί τυφλά η Ελλάδα εκχωρώντας όχι μόνον κάθε έννοια κυριαρχικής αυτεξουσιότητας αλλά και πολυχιλιετείς παραδόσεις οικουμενικών αξιών, χάριν ενός φληναφήματος ένταξης σε μια απροσδιόριστα «ορθή πλευρά της ιστορίας». Αυτό το υπαινίσσονται ήδη βουλευτές του κυβερνώντος κόμματος οι οποίοι έχουν δηλώσει ότι θα καταψηφίσουν το νομοσχέδιο.
Επιπλέον, στην προ ημερών επίσκεψη του Έλληνα Υπουργού Εξωτερικών στο Στέητ Ντηπάρτμεντ, προς μεγάλη έκπληξη πολλών, το κοινό ανακοινωθέν των δύο ομολόγων ΥΠΕΞ, μολονότι αφορούσε τη γεωπολιτική και γεωστρατηγική συνεργασία ΗΠΑ –Ελλάδος, επισφραγίστηκε με τη φαινομενικά irrelevant απόδοση ευσήμων της αμερικανικής κυβέρνησης προς την κυβέρνηση Μητσοτάκη για το επικείμενο κατόρθωμα της ολοκλήρωσης του Εθνικού Σχεδίου Δράσης για LGBTQI+ με την ψήφιση του γάμου ομοφυλοφίλων. Αυτό φυσικά δεν προξενεί εντύπωση σε όποιον διαθέτει τη στοιχειώδη μνήμη να θυμάται ότι δεν υπάρχει δράση υπέρ των ομοφυλοφίλων στην ελληνική κοινωνία τα τελευταία αρκετά χρόνια που να μην έχει στηριχθεί οικονομικά, ηθικά και πολιτικά από την εν Αθήναις Πρεσβεία της συμμάχου μας.
Θεωρεί δηλαδή ο Έλληνας Πρωθυπουργός εθνικά ωφέλιμο, τίμιο, ηθικό και φυσιολογικό, μεστό αρχών και αξιών, μια χώρα κι ένας λαός με πολιτισμό αειθαλή και ιστορία πολυχιλιετή που υποτίθεται ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες τιμούν τόσο ώστε να διατρανώνουν παντού και πάντοτε τις αξίες της δημοκρατίας (democracy) και του ήθους (ethos) που έλαβαν από τους Έλληνες, να καταστρατηγεί την μεν πρώτη με πρακτικές σταλινισμού, τη δε δεύτερη με την εισαγωγή μιας ανήθικης νεοταξικής μεταφυσικής ακολασίας και ευθείας προσβολής των αξιωμάτων της φύσης όπως την πρακτικεύουν και την επιβάλλουν παραλογισμένοι επίγονοι θανατοποινιτών καταδίκων της Αγγλοσαξονίας;
Αντί δηλαδή η Ελλάδα να παραμένει το άλας που δίνει γεύση και ελπίδα ζωής στην επιθανάτια μεταφυσική της ναρκωμένης Δύσης, γίνεται το υποχείριό της, η πόρνη της, προκειμένου οι κτηνώδεις άλογες ορμές της νεοφεουδαρχικής βαρβαρότητας να μαγαρίσουν την τελευταία ικμάδα υγείας, ανθρωπιάς, φυσιολογικότητας και σεβασμού στη ζωή, τη φύση και τον άνθρωπο;
Διότι πώς αλλιώς μπορεί κανείς να ερμηνεύσει τις ευρωλιγούρικες κλάψες κορυφαίου ομοφυλοφίλου συμβούλου του Πρωθυπουργού – τον οποίο το μόνο που τον κόπτει ως χρυσοπληρωμένο ένοικο του Μεγάρου Μαξίμου είναι η νομιμοποίηση του γάμου του με τον Αγγλοσάξονα σύντροφό του – ότι ενώ 36 χώρες της Ευρώπης και του πλανήτη έχουν θεσμοθετήσει τον γάμο ομοφυλοφίλων η Ελλάδα παραμένει ως τώρα εκτός; Άραγε, ο εν λόγω κύριος πήρε ποτέ του μυρωδιά ότι η Ελλάδα και ο Ελληνισμός δεν είναι ό,τι κι ό,τι; Και σίγουρα δεν είναι αυτά που ο ίδιος φαντάζεται;
Άραγε, αντιλαμβάνεται ότι, με το σκεπτικό του, το 1940 οι Έλληνες θα έπρεπε να υποδεχθούν περιχαρείς τις δυνάμεις του Άξονα, επειδή αυτό είχε συμβεί και με μια σειρά μεγάλων ευρωπαϊκών χωρών;
Άραγε, αντιλήφθηκε ποτέ του ότι Ελληνισμός σημαίνει αντίσταση στη βαρβαρότητα, αντίσταση στη βδελυρή απανθρωποποίηση του ανθρώπου, αγώνας αδιαπραγμάτευτος για να μπορεί ο άνθρωπος να παραμένει άνθρωπος, και να μην υποτάσσεται στη σήψη που ούτε κατώτερες μορφές του ζωικού βασιλείου δεν ανέχονται για τους εαυτούς τους;
Ή μήπως, θεωρεί ο Έλληνας πολίτης τυχαία την επιλογή από το πουθενά άλλου όψιμου ομοφυλόφιλου, ο οποίος μας ήρθε φυτευτός αρχηγός ως αντιδάνειο από την άλλη όχθη του Ατλαντικού, και μοστράρει στην ελλαδική πολιτική σφαίρα το έπαθλο της δικής του ναρκισσιστικής ψυχεδέλειας, δίχως να αντιλαμβάνεται ότι τίποτε το ελληνικό δεν επέχει αυτή του η βιοτή και πολιτεία;
Άραγε, συνειδητοποιούν οι βουλευτές της Νέας Δημοκρατίας, όσοι άνανδρα δηλώνουν ότι θα απέχουν από την ψηφοφορία, αλλά και οι καλοθελητές που θα υπερψηφίσουν το νομοσχέδιο αυτό, όπως και οι όμαιμοί τους του ΣΥΡΙΖΑ ότι τέτοιο πράγμα δεν υπήρξε ποτέ αναγνωρισμένο στη δημόσια ζωή των Ελλήνων, από την εποχή της Εκκλησίας του Δήμου μέχρι σήμερα; Έχουν άραγε διαβάσει το Συμπόσιο του Πλάτωνα, διότι κι εδώ τα παραμύθια που ακούγονται από άσχετους κατεργάρηδες ξεπερνούν τη φαντασία της Χαλιμά, για να διαπιστώσουν ότι ο Σωκράτης ποτέ δεν ενέδωσε στις αρρωστημένες ορέξεις του Αλκιβιάδη, αφήνοντάς τον με τη χαρά στα …σκέλια, κι αναγκάζοντάς τον να ομολογήσει την ανωτερότητα του Έρωτα που δεν αποζητά αυτοβεβαίωση;
Γιατί άραγε, οι Έλληνες βουλευτές και πολιτικοί αρχηγοί δεν ενδιαφέρονται να μιμηθούν τις αρετές της πλειοψηφίας του αμερικανικού λαού, και επιλέγουν να συνταχθούν με τον δυσώδη οχετό της μειοψηφικής υποκουλτούρας ενός βαθέος κράτους που κατατρώγει και τα σωθικά της ίδιας της αμερικανικής κοινωνίας, όπως σύντομα θα πράξει και με την ελληνική; Είναι άραγε στρατηγική συμμαχία η ταύτιση του παρά φύσιν με το κατά φύσιν; Ποιά Πολιτεία άντεξε και για πόσο, τέτοια Πολιτειακή, με τη βαθύτερη σημασία του όρου, εκτροπή, η οποία λειτουργεί σαν εκρηκτικό μέσα στα σπλάχνα της κοινωνίας;
Αλήθεια, πόση φαιά ουσία έχει απομείνει στους κυβερνώντες της Νέας Δημοκρατίας, όταν πρωτοκλασάτος Υπουργός, συμβάλλων στην γκριζοποίηση του ανατολικού Αιγαίου, βγαίνει σήμερα το πρωί και δηλώνει ανερυθρίαστα, δίχως συναίσθηση του αυτo-ευτελισμού του, ότι η ψήφιση του γάμου ομοφυλοφίλων συνιστά μέσο γεωστρατηγικής ανάσχεσης του ενσαρκωμένου Κακού στο Μανιχαϊκό δίπολο της Νεοταξικής Νεοφεουδαρχικής αφασίας;
Ποιός Έλληνας πολίτης, αλήθεια, αισθάνεται ασφαλής, ότι τέτοιοι νόες είναι σε θέση να προασπίσουν τα εθνικά δίκαια, θέσμια και θέσφατα του Ελληνισμού, όταν έχουν εκχωρήσει πολλοί από αυτούς όχι μόνον τα κορμιά τους, αλλά, πολύ χειρότερα, το όποιο εναπομένον ελληνικό πνεύμα φυτοζωεί εντός τους;
Ο Ελληνισμός, ο ελληνικός πολιτισμός, το ελληνικό πνεύμα, κυρίες και κύριοι, ήταν πάντοτε ταυτισμένο και σταθερά προσηλωμένο στο Φως, στο Ήθος, στο Δίκαιο, στο Κάλλος, στον Λόγο, και με αφετηρία το έλλογοκαι το κατά φύσιν αποζητούσε το υπέρλογο και το υπέρ φύσιν. Αυτό αποδεικνύει η ιστορία των Ελλήνων, η τέχνη των, η ποίησή των, η γεωπολιτική των, η κοιν(ωνικ)ή βιοτή των, η κοσμοθεωρία των και η συνακόλουθη πολιτική των.
Ποτέ ο Ελληνισμός δεν ανέχθηκε να ονομάσει το παρά φύσιν κατά φύσιν. Ποτέ δεν ανέχθηκε να αυτοπροσβληθεί, και όταν αναγκάστηκε από την ιστορία, την εκδικήθηκε. Διότι γνώριζε ότι αν την άφηνε, θα τον εκδικείτο εκείνη.
Ας τα έχετε αυτά υπόψιν, όσοι σήμερα αποφασίσετε να ανοίξετε τον ασκό του Αιόλου και να αναγάγετε εαυτούς και υμετέρους σε θεραπαινίδες της εξίσωσης της παρά φύσιν διαστροφής με την κατά φύσιν λειτουργία και της τυραννίας του αλόγου εις βάρος του λόγου. Η ιστορία θα σας περιμένει, είτε για να τιμήσει κάποιους από εσάς ως Έλληνες, είτε για να αφανίσει τους υπόλοιπους ως βαθιά πνευματικά ξένους και πολέμιους του Ελληνισμού, ήτοι ανθέλληνες.
Δημοσιεύθηκε την Πέμπτη 15 Φεβρουαρίου 2024, στο newsbreak.gr.
