Την Κυριακή, 8 Δεκεμβρίου 2024, το Δίκτυο Ελληνισμού οργάνωσε ειδική συζήτηση για τις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή και τη Συρία, με αφορμή την πτώση του καθεστώτος Άσαντ νωρίτερα το πρωί της ίδιας ημέρας.
Προσκεκλημένος του ΔΕ ήταν ο Πρέσβης επί τιμή Βασίλης Μπορνόβας, ενώ τη συζήτηση κλήθηκε και ανέλαβε να συντονίσει ο Παναγιώτης Παύλος.
Μπορείτε να παρακολουθήσετε την κρίσιμη και άκρως διαφωτιστική συνέντευξη αυτή που έλαβε χώρα διαδικτυακά, επισκεπτόμενοι τον ακόλουθο σύνδεσμο:
Ο Βασίλης Μπορνόβας συζητά με τον Παναγιώτη Παύλο για τη Μέση Ανατολή, την Κύπρο και τα Ελληνοτουρκικά
Ακολουθεί απομαγνητοφωνημένο το εισαγωγικό απόσπασμα της συνέντευξης:
«Π. ΠΑΥΛΟΣ: Αυτή η εκπομπή συμβαίνει στο πρώτο εικοσιτετράωρο της εξέλιξης η οποία πλέον σημαίνει αλλαγή εποχής στη Συρία, στη Δαμασκό. Ευχαριστώ θερμά για την πρόσκληση να συντονίσω αυτή τη συζήτηση με έναν εκλεκτό προσκεκλημένο, τον οποίο είμαστε τυχεροί να έχουμε απόψε και να κουβεντιάσουμε μαζί ίσως πιο αρμόδια από οποιονδήποτε άλλον. Και εννοώ τον Πρέσβη επί τιμή Βασίλη Μπορνόβα. Και θα ήθελα πριν, αμέσως, για να μην χρονοτριβούμε, μπούμε στη συζήτηση, να πω μόνο δυό λόγια για τον ίδιο.
Ο Βασίλης Μπορνόβας είναι, όπως είπα, πρέσβης επί τιμή, από τους διαπρεπέστερους πρέσβεις που έχει την τύχη η χώρα μας να διαθέτει, μέχρι προ έτους που ήταν στην ενεργό υπηρεσία. Ο ίδιος θήτευσε σε πολύ καίρια πόστα, από το Αργυρόκαστρο στη Βόρειο Ήπειρο, στην Αλβανία, όπου ήταν Πρόξενος, την Πρεσβεία μας στη Βηρυττό, στο Λίβανο, την Πρεσβεία στο Αμμάν στην Ιορδανία όπου ήταν Πρέσβης, την Υπηρεσία Πολιτικών Υποθέσεων Θράκης στην Ξάνθη, όπου εγκαινίασε ένα καινοτόμο έργο στην ενίσχυση της μειονότητας, την ενίσχυση δηλαδή των Ελλήνων μουσουλμάνων της Θράκης απέναντι στον τουρκικό επεκτατισμό. Και, φυσικά, την ανεπανάληπτη θητεία στην Κωνσταντινούπολή, όπου ως Γενικός Πρόξενος της Ελλάδας στην Πόλη, μεταξύ πολλών άλλων, εγκαινίασε το Σισμανόγλειο Πολιτιστικό Κέντρο το οποίο και ίδρυσε ο ίδιος.
Θα μπορούσαμε να μιλάμε για πάρα πολλά ζητήματα με τον ίδιο, αλλά καθώς σήμερα το θέμα μας είναι, καταρχήν, τί μπορεί κανείς να κάνει για τους Έλληνες και τους Ελληνορθοδόξους της Συρίας, θα ήθελα να ξεκινήσουμε την κουβέντα από τί άλλο, αυτό που είναι το άμεσο.
Το γεγονός, δηλαδή, ότι εδώ και μερικές ώρες, σε λίγες ώρες κλείνουμε ένα εικοσιτετράωρο, η Δαμασκός βρίσκεται στα χέρια των τζιχαντιστών. Ο Άσαντ, ενημερωθήκαμε πριν λίγο από τα μέσα ενημέρωσης, έχει λάβει άσυλο στη Μόσχα από τον Πούτιν, και επομένως βρίσκεται εκεί με την οικογένειά του. Και ήδη η Δαμασκός, έχοντας πέσει, να το πω έτσι, στα χέρια ενός νέου καθεστώτος, βιώνει μια σειρά προκλήσεις.
Θα ήθελα λοιπόν, να δώσω απευθείας τον λόγο στον κ. Μπορνόβα για να ξεκινήσουμε την κουβέντα μας, η οποία και σταδιακά θα εξελιχθεί για να φθάσουμε μέχρι και το Αιγαίο. Διότι τα πράγματα που βρίσκονται εν εξελίξει αυτή τη στιγμή στη Μέση Ανατολή, δυστυχώς ή ευτυχώς, δεν αφήνουν ανέπαφη την ευρύτερη περιοχή και δη τα ελληνοτουρκικά. Κύριε Μπορνόβα, έχετε το λόγο».
Panagiotis Pavlos (Hellas Journal), MVP Filip Ivanović
Tokom prve zvanične posjete Atini, 11. i 12. marta, novi ministar vanjskih poslova Crne Gore dr Filip Ivanović dao je ekskluzivni intervju za Hellas Journal.
Šef diplomatije države kandidatkinje za narednu članicu Evropske unije i članice NATO-a, imao je opsežan i srdačan razgovor sa dopisnikom Hellas Journal-a u Oslu Panajotisom Pavlosom.
U detaljnom razgovoru, ministar Ivanović je ukazao na snažnu podršku koju grčka Vlada i njegov kolega gospodin Jorgos Gerapetritis pružaju glavnom vanjskopolitičkom prioritetu Crne Gore, pridruživanju EU. Osvrnuo se na nedavni Diplomatski forum u Antaliji i na sastanak sa turskim ministrom vanjskih poslova gospodinom Fidanom, istovremeno pozivajući Grčku da pojača svoje prisustvo na balkanskom poluostrvu.
Dr Ivanović je pozvao mlade Grke i Grkinje da budu ponosni na svoje jedinstveno nasljeđe. Očigledan je entuzijazam sa kojim govori o helenizmu, grčkoj civilizaciji, umjetnosti i kulturi, kao i o grčkom duhu uopšte, dok otkriva svoj lični odnos sa Grčkom i Atinom, budući da je i sam bio eminentni istraživač grčke filozofije sa značajnim, međunarodno priznatim filozofskim doprinosom širenju grčke paideije u svojoj zemlji.
Crnogorski ministar prenio je očekivanje koje balkanske države, kao što je Crna Gora, imaju u pogledu uloge koju Grčka, kao svojevrsna kolijevka demokratije i kulture i garant evropskog jedinstva i integracije, ima u regionu. Tom prilikom se osvrnuo i na mogućnosti i strategije daljeg produbljivanja bilateralnih odnosa između Crne Gore i Grčke u nekoliko oblasti saradnje, između ostalog, vojnog obrazovanja, akademskog istraživanja, kulturne i naučne diplomatije, u sektoru investicija.
Na kraju je ukazao i na neophodnost hitnog povratka međunarodne diplomatije, ponajviše sada kada živimo u vremenu turbulencija na međunarodnoj sceni, u čijem je središtu rat u Ukrajini i Gazi.
Hellas Journal: Vaša ekselencijo, ministre Ivanoviću, dragi Filipe! Veliko je zadovoljstvo što ste ovdje, u vašoj prvoj zvaničnoj posjeti Atini nakon preuzimanja dužnosti ministra vanjskih poslova Crne Gore. Nadamo se da ste imali uspješnu posjetu sa produktivnim sastancima i dobrom komunikacijom sa grčkom Vladom.
MVP Ivanović: Moram da kažem da sam veoma srećan što sam u Atini. To je, kao što ste i sami rekli, moja prva zvanična posjeta Grčkoj od kada sam postao ministar vanjskih poslova Crne Gore i počastvovan sam gostoprimstvom i srdačnom dobrodošlicom. Prvog dana posjete, razgovarao sam sa prvim potpredsjednikom Parlamenta, kao i sa ministrom vanjskih poslova Helenske Republike. Takođe, položio sam vijenac na grob Vasosa Mavrovunijotisa, kako ga Grci znaju, odnosno Vasa Brajovića, kako ga Crnogorci poznaju. On je bio veoma istaknuta vojna ličnost 19. vijeka u Grčkoj, a zbog svog crnogorskog porijekla predstavlja snažnu vezu između naše dvije zemlje i naša dva naroda.
Veoma sam zadovoljan sastancima koje sam imao, te činjenicom da sam izuzetno prijateljski dočekan u svim institucijama. Ono što je u ovom trenutku veoma važno jeste spremnost da dalje nadograđujemo prijateljske i dobre odnose naše dvije države. Jednako je značajna i grčka podrška primarnom vanjskopolitičkom cilju Crne Gore, koji se ogleda u našem nastojanju da postanemo prva sljedeća članica Evropske unije. Moji sagovornici su me danas uvjerili da će Grčka pružiti punu podršku, kako političku, tako i ekspertsku, ovom cilju.
HJ: Kako ocjenjujete stav i pozicije grčke Vlade prema ministru vanjskih poslova jedne balkanske države? U smislu da dođete ovdje, sastanete se sa Vladom i istovremeno, dok očekivano imate određene teme i pitanja na dnevnom redu, date im uvid u to kako balkanske države gledaju na Grčku, a možda i na ono što očekuju od nje. Da li je to bio pristup u vašim razgovorima?
MVP Ivanović: Kao što sam danas svim svojim prijateljima i sagovornicima kazao, kada govorimo o glavnom vanjskopolitičkom cilju Crne Gore, ali i drugih balkanskih država koje teže članstvu u Evropskoj uniji, moramo se ujedno prisjetiti i ključne uloge Grčke u ovom procesu koji je 2003. godine obilježen Samitom u Solunu i obećanjem o proširenju EU, tada posebno na zemlje Balkana. 21 godina kasnije, ovo obećanje i dalje čeka na ispunjenje. Svojim sagovornicima u Atini sam prenio i da očekujem da Grčka ponovo preuzme vodeću ulogu i da bude glasna zagovornica proširenja EU na sve druge zemlje, a posebno na one koje su u regionu Jugoistočne Evrope. Grčka ima istorijske veze, ne samo sa Crnom Gorom, nego i sa drugim zemljama ovog regiona. Uz to, vrlo dobro zna koje su prednosti, a nekad i problemi, te stoga vjerujem da može da bude najbolji promoter evropske integracije regiona. To bi bilo izuzetno korisno, rekao bih, za vanjsku politiku Grčke, za vanjsku politiku Crne Gore, za region, ali i za EU.
HJ: Preuzeli ste dužnost ministra vanjskih poslova Crne Gore prije skoro četiri mjeseca, i to u periodu nezabilježenih turbulencija, kako na regionalnom nivou, tako i šire, što je slučaj, na primjer, sa Ukrajinom i Bliskim istokom; stvarno prolazimo kroz teška vremena. Kako ta geopolitička dešavanja utiču na zemlje poput Crne Gore, koje iako nijesu u veličini, recimo, Njemačke ili Francuske, a ipak pokazuju sve veći stepen integracije u zapadne institucije i sigurno se kreću ka punopravnom članstvu u EU, odnosno aktivnom učešću na međunarodnoj sceni?
MVP Ivanović: Kao što znate, Crna Gora je članica NATO-a već sedam godina, a takođe je i predvodnica u procesu evropske integracije. Uvjereni smo da se proces pregovora može okončati u narednih nekoliko godina, te da možemo postati, kako sam ranije kazao, prva sljedeća EU članica. Zaista, geopolitička situacija je izazovna. Suočavamo se sa veoma ozbiljnim i teškim krizama u različitim djelovima svijeta, koje dovode u pitanje samu egzistenciju i koncept diplomatije i međunarodnog poretka. U svemu tome, Crna Gora je zauzela vrlo jasan stav da podrži međunarodni mir i stabilnost i poštovanje međunarodnog prava. S tim u vezi, u potpunosti smo podržali teritorijalni integritet i suverenitet Ukrajine; bili smo, i nastavićemo da budemo u potpunosti usklađeni sa Zajedničkom vanjskom i bezbjednosnom politikom EU, uključujući i sankcije Rusiji u sukobu sa Ukrajinom. Naravno, ne smijemo zaboraviti krizu u Gazi koja se u posljednjih nekoliko mjeseci odvija pred našim očima. Crna Gora i ovdje ima veoma principijelan stav – najoštrije je osudila teroristički napad Hamasa od 7. oktobra 2023, ali je i konstantno pozivala Izrael da svoj odgovor na napad i svoje pravo da se brani od terorizma ostvaruje u okvirima međunarodnog prava i međunarodnog humanitarnog prava. Ono za šta se sada zalažemo je humanitarna pauza koja bi dovela do potpunog primirja. Takođe vjerujemo da je dvodržavno rješenje jedino prihvatljivo za ovaj sukob, da i Izrael i Palestina imaju pravo na sopstvene suverene države, te da objema treba garantovati bezbjednost. Po našem mišljenju, ovo je jedino trajno rješenje, za koje se zalažemo u svim multinacionalnim i multilateralnim formatima.
S druge strane, ruska agresija na Ukrajinu dovela je do novog načina promišljanja u EU. Kao što znate, proces proširenja EU je bio prilično tehnički proteklih godina, ako ne i cijele decenije, a sada je kristalno jasno da se bezbjednost i prosperitet evropskog kontinenta najbolje mogu postići jedinstvom; a jedinstvo – članstvom u EU. Stoga bih rekao da se način razmišljanja promijenio. Proces proširenja je sada možda više politički, ili u najmanju ruku, u istom stepenu politički, koliko i tehnički. Bez sumnje, Crna Gora je na putu da iskoristi priliku koja se ukazala i da, kao što sam već rekao, do kraja mandata ove Vlade okonča proces sa svoje strane i postane prva sljedeća članica EU.
HJ: Nedavno ste učestvovali na prilično velikom događaju, Antalijskom diplomatskom forumu, čiji je organizator i domaćin bio turski ministar vanjskih poslova. Tamo ste imali priliku da se sastanete i razgovarate sa kolegama iz brojnih zemalja, ali i sa turskim MVP Hakanom Fidanom. Kao što vjerovatno već i znate, Grčka je od decembra 2023. godine krenula u proces zbližavanja sa Turskom. To je definisano Deklaracijom iz Atine, početkom decembra prošle godine, uprkos fundamentalnim izazovima i problemima u bilateralnim odnosima dvije zemlje, primarno zbog revizionističkog karaktera grčkog susjeda. Možete li nam ukratko reći kakve utiske nosite sa tog sastanka? I, ako smijem dodatno da preciziram pitanje: Kako Crna Gora gleda na ulogu Turske na Balkanu?
MVP Ivanović: Tako je, učestvovao sam na Antalijskom diplomatskom forumu i moram da kažem da je to bio jedan veliki veoma dobro organizovan događaj. Tamo sam imao priliku da se sastanem sa nekoliko kolega, posebno sa onima sa kojima se mi sa Balkana, ili iz Evrope, ne srećemo često. Tu uglavnom mislim na naše kolege i prijatelje iz Azije, Afrike i Latinske Amerike. Bilo je veoma zanimljivo i korisno sastati se sa brojnim političarima i kolegama i razgovarati o mogućnostima saradnje i unaprjeđenju odnosa. Kako ste i sami rekli, sastao sam se i sa ministrom vanjskih poslova Turske Fidanom, što je bio naš drugi susret u proteklih nekoliko mjeseci. Sastanak je bio veoma srdačan, a ministru sam zahvalio na pozivu i organizaciji Foruma, koji je bio dobra prilika da razgovaramo o određenim pitanjima iz domena bilateralne saradnje Crne Gore i Turske. Moram da konstatujem da su odnosi između naše dvije zemlje veoma dobri, obilježeni dobrom povezanošću, brojnim turskim investicijama u Crnoj Gori, i, rekao bih, dinamičnim političkim dijalogom. Veoma sam svjestan odnosa između Grčke i Turske i razumijem ga. Mogu da kažem da tamo gdje postoje izazovi i problemi, diplomatija treba da preuzme primat. Pozdravio bih sve napore dvije zemlje koji za cilj i rezultat imaju ublažavanje i pospješenje odnosa između država i njihovih naroda, na temeljima međusobnog poštovanja i poštovanja suvereniteta. S druge strane, sve tri države, Crna Gora, Turska i Grčka su saveznice u NATO-u. Grčka je članica EU, mi smo, kao što sam rekao, predvodnica u procesu evropske integracije, dok je Turska takođe zemlja kandidat za članstvo u EU. Dakle, iako u svim odnosima postoje stvari koje nas razdvajaju, odnosno na koje gledamo drugačije, uvjeren sam i u postojanje veza koje nas mogu približiti. Stoga bi bilo veoma korisno fokusirati se na teme koje približavaju zemlje i narode. Turska je veoma aktivan akter u regionu Balkana, kako u Crnoj Gori, tako i u drugim zemljama i pozdravljam njenu aktivnost i ulogu na Balkanu. Takođe, dobrodošla je i aktivnija uloga i vidljivije prisustvo Grčke i to je poruka koju sam prenio svojim sagovornicima. Ne samo u pogledu grčke podrške procesu evropske integracije, već i u kontekstu bilateralne saradnje između Grčke i zemalja Balkana.
HJ: Govoreći o odnosu između Crne Gore i Grčke s perspektive pridruživanja zajedničkim institucijama poput EU, moglo bi se primijetiti da je u zajedničkoj svijesti većine grčkog naroda, barem onih određene dobi, Crna Gora u velikoj mjeri povezana sa srpskim narodom i ljudima. Koliko je danas aktuelna ta percepcija? Kako bi se najpreciznije opisalo moderno stanje Crne Gore, čiju vanjsku politiku vodite, i kakve su danas težnje Crne Gore i njenih građana?
MVP Ivanović: Tokom istorije, sudbine pojedinaca, naroda i država često su bili duboko isprepletani. Mnoge države današnjeg Balkana, uključujući Crnu Goru i Srbiju, dijele istu istoriju kroz različite epohe. Kao što znate, Crna Gora i Srbija su činile državnu zajednicu koja je trajala gotovo devedeset godina, i naravno, vrlo je prirodno da postoje istorijske, kulturne, pa čak i porodične veze između njih. Trećina stanovništva u Crnoj Gori se smatra Srbima. Imamo oko četrdeset i pet posto ljudi koji se identifikuju kao Crnogorci, a takođe imamo bošnjačko, albansko i hrvatsko stanovništvo u Crnoj Gori. Ali ono što je vrlo važno jeste da je Crna Gora ustavno definisana kao sekularna i građanska država, država građana, a ne država naroda ili etničkih grupa i zemlja u kojoj svaki pojedinačni građanin ima pravo njegovati i ispoljavati svoj identitet bez bilo kakvih negativnih posljedica ili reperkusija. Kada je riječ o vanjskoj politici, ono što je takođe vrlo važno sada jeste da je osamdeset posto građana Crne Gore – a to znači građani Crne Gore svih etničkih grupa i religija – vrlo proevropski nastrojeno i žele da vide Crnu Goru kao sljedeću članicu EU. Dakle, ono što radimo jeste da sprovodimo vanjsku politiku Crne Gore kao ujedinjene građanske države i koja može biti od koristi za svakog pojedinačnog građanina, bez obzira na njegovu etničku pripadnost, vjeroispovijest ili bilo koji drugi aspekat identiteta.
HJ: Želio bih da pređemo na nešto ličniji nivo, s obzirom da imamo i prijateljstvo koje seže dosta daleko u prošlost i profesionalnu saradnju u oblasti filozofije. Sigurno je da većina grčkog naroda nema pojma da ste vi, ne samo veliki prijatelj Grčke u teoriji, pravi filhelenski orjentisan čovjek, već i – i ne bih se bojao to tako nazvati – u praksi, istaknuti naučnik antičke grčke i kasnoantičke filozofije i jedan od eminentnih stručnjaka u izučavanju Dionisija Areopagita i njegovog naslijeđa. Molim vas, možete li nam reći nešto o vašem odnosu s Grčkom, njegovim počecima i kako se razvio?
MVP Ivanović: Hvala vam na pitanju! Uvijek je dobro vratiti se svojim akademskim i naučnim korijenima. Tako je, po obrazovanju imam doktorat iz filozofije i religijskih nauka, a moje područje ekspertize su antička grčka i kasnoantička filozofija, kao i vizantijska filozofija. To su teme i oblasti koje su me veoma zanimale od samog početka mojih studija filozofije. Naravno, interes za te oblasti prirodno me doveo do toga da još više cijenim i istražujem grčku istoriju, kulturu i civilizaciju. Tokom svoje akademske karijere imao sam priliku i šansu da posjetim mnoga mjesta u Grčkoj; ne samo da posjetim, već i da boravim u Atini tokom dužeg perioda i da upoznam grčki narod, atinski život. To je veoma živa kultura i društvo, i moram reći da se ta, veoma duboka, lična veza sa Grčkom najbolje može definisati jednom riječju – ‘ljubav’.
HJ: Fantastično! Budući da je ljubav ključna riječ ovdje, koja bi poruka bila koju biste prenijeli novijoj generaciji Grka danas koja, moglo bi se reći, možda ne shvata potpuno značaj helenizma i svijesti o njemu i grčkom duhu? Koji bi bio savjet, kako naučnika koji je proveo godine proučavajući grčku kulturu, filozofiju i književnost, tako i prijatelja Grčke koji je na čelu vanjske politike države Balkana koji teži da doprinese helenizmu u regionu?
MVP Ivanović: Ako kažem da su Grčka i grčka kultura kolijevka zapadne civilizacije, ne bih rekao ništa novo. Ali ponekad čak i poznate i stare stvari treba ponoviti kako bi se zapamtile. Ako postoji toliko ljudi izvan Grčke, ne samo u Evropi, već i na drugim kontinentima, u Americi, Aziji, Africi, koji obožavaju i vole grčku istoriju, civilizaciju, kulturu, filozofiju, umjetnost i tako dalje, onda ljudi u Grčkoj, posebno mlade generacije, treba da budu veoma ponosni na svoje naslijeđe. Ovo naslijeđe nije samo o antičkoj grčkoj kulturi i civilizaciji; nije samo o vizantijskoj kulturi i civilizaciji, već i o modernoj Grčkoj. Radi se o borbi za slobodu i njene vrijednosti, za vrijednosti demokratije, i to je nešto što bi svaki pripadnik mlađe generacije u Grčkoj trebao da cijeni. Za ponos je, kao što sam rekao, što ljudi izvan Grčke to cijene, pa bi ljudi unutar Grčke trebalo da budu još ponosniji na naslijeđe svojih predaka.
HJ: Dolazeći sada do nečega o čemu možda malo ljudi zna: često govorimo o institutima, o kulturi prijatelja, npr. o kineskoj kulturi – postoji mnogo stotina ‘Konfučijevih’ instituta širom svijeta – i očekivalo bi se da Grčka ima svoj lanac kulturnih institucija širom svijeta. Međutim, nažalost, to nije slučaj. Ali opet, prije nekoliko godina, pokrenuli ste jednu prilično jedinstvenu inicijativu. Mislim na Centar za helenističke studije u Podgorici, koji je, ako se ne varam, osnovan 2015. godine. Možete li nam reći nešto o tome?
MVP Ivanović: Centar za helenističke studije osnovan je 2015. godine kao neprofitna organizacija u Crnoj Gori, i rezultat je entuzijazma nekoliko mojih kolega i mene, koji svi radimo u Crnoj Gori, ali se akademski bavimo pitanjima grčke kulture. Neki od njih su studirali i istraživali u Grčkoj i imaju duboko poznavanje grčke kulture i civilizacije. Smatrali smo da je veoma važno da mi, poput mnogih drugih zapadnih zemalja i istraživačkih centara, osnujemo instituciju koja će biti potpuno posvećena proučavanju helenističke kulture i civilizacije, od njenih drevnih korijena do savremenih vremena. I osnovali smo Centar za helenističke studije u Podgorici. Pokrenuli smo akademski časopis pod nazivom ‘Akropolis: časopis za helenističke studije’. Ovaj časopis sada ulazi u svoju sedmu godinu. Biću slobodan da kažem da se radi o veoma dobrom i istaknutom međunarodnom časopisu. Na primjer, nalazi se na Scopus listi akademskih časopisa, što je jedna od prestižnih listi akademskih časopisa. Takođe smo pokrenuli Međunarodnu konferenciju o helenističkim studijama, koja je prvi put održana u Crnoj Gori, 2019. godine. Nažalost, plan je bio nastaviti godišnju konferenciju na različitim mjestima u Crnoj Gori, ali nas je zadesila pandemija covida i neki drugi krizni događaji, pa je konferencija odgođena. Ipak, nadamo se da ćemo obnoviti rad Centra i Konferencije. Cilj je njegovati, promovisati i istražiti odnos između helenističke kulture i zapadne civilizacije, a Crna Gora je jedno od mjesta u Evropi koje ima posebne veze sa Grčkom. Takođe bih želio ohrabriti svoje grčke prijatelje da daju svoj doprinos i promovišu svoju kulturu i civilizaciju širom svijeta na različite načine. Jedan od vrlo efikasnih je osnivanje i podržavanje centara za helenističke studije širom svijeta. Naš centar, naravno, nije jedini, postoji ih mnogo u SAD-u, Velikoj Britaniji, širom Evrope, pa čak i u Japanu. Dakle, ovo je veoma dobra prilika i za kulturnu diplomatiju, za naučnu diplomatiju, pored osnovnog akademskog istraživanja i interesa.
HJ: Da li ste imali priliku na sastancima, tokom ove posjete, da otvorite pitanja o bilateralnoj saradnji između Crne Gore i Grčke, upravo na nivou kulture, paideie, istraživanja i naučne saradnje? Ili je to nešto na čemu će se tek raditi?
MVP Ivanović: Postoji mnogo oblasti u kojima Grčka i Crna Gora mogu još bliže sarađivati. Jedan od dobrih primjera je obrazovanje naših kadeta na vojnim akademijama u Grčkoj. Ova saradnja je veoma plodonosna i mnogi mladi vojnici i oficiri iz Crne Gore su završili studije u Grčkoj. Razgovarali smo, tokom posjete, o mogućnostima povećanja broja stipendija koje Grčka nudi crnogorskim studentima za dodiplomske i postdiplomske studije na univerzitetima širom Grčke. Takođe smo razgovarali o mogućnostima povezivanja crnogorskih i grčkih univerziteta i istraživačkih institucija, jer smatramo da rad na zajedničkim projektima, razmjena akademskog osoblja, razmjena studenata, predstavljaju odličnu priliku za jačanje veza između dvije zemlje. Nadam se da ćemo uskoro imati i bilateralne sporazume u oblastima kulture, obrazovanja i istraživanja. Dakle, saglasili smo se da treba više raditi na tome zajednički, u bliskoj budućnosti.
HJ: I posljednje pitanje, dragi ministre. Koja je vaša vizija kao šefa diplomatije Crne Gore i kako biste željeli da se ostvari?
MVP Ivanović: Vlada čiji sam član postavila je četiri glavna cilja vanjske politike koje želimo da slijedimo. Prvi je članstvo Crne Gore u EU, drugi je nastavak aktivnog i kredibilnog članstva u NATO-u, treći njegovanje dobrosusjedskih odnosa i regionalne saradnje, i četvrti, dugoročniji cilj, aktivnija i vidljivija uloga Crne Gore u multilateralnim organizacijama, posebno UN-u. To su ciljevi vanjske politike kojem smo mi kao Vlada, a posebno mi u Ministarstvu vanjskih poslova, potpuno posvećeni i radimo naporno na njihovom ostvarivanju.
Kada je riječ o Ministarstvu vanjskih poslova, ono što je moje i obećanje Vlade, jeste obnova naše diplomatske mreže; fokus na jačanju kapaciteta; pružanje mogućnosti mladim diplomatama za različite vrsta obuka kroz saradnju s diplomatskim akademijama i međunarodnim institucijama, više usmjerenim na praktična iskustva, poput programa UNDP i sličnim organizacijama, studijskih posjeta, itd. Takođe trenutno je fokus na osnaživanju i daljem razvoju kulturne i naučne diplomatije, jer vjerujemo da su to najbolji načini na koje, relativno mala zemlja, može postići veću vidljivost na međunarodnoj sceni. Osnovali smo Direktorat za ekonomsku i javnu diplomatiju, unutar kojeg ćemo se fokusirati posebno na kulturnu i naučnu diplomatiju. Pored toga, želimo obuhvatiti sve ove ideje snaženjem digitalne diplomatije, jer vjerujemo da kombinovanje savremene informacione i komunikacione tehnologije sa diplomatijom može biti pobjednička formula za Crnu Goru u 21. vijeku.
HJ: Vaša ekselencijo, dragi Filipe, iskreno vam zahvaljujem na ovom temeljnom razgovoru i srdačno vam želim svaki uspjeh tokom boravka u Atini i u budućnosti. Bilo je izuzetno zadovoljstvo, i duboko sam zahvalan na vremenu koje ste posvetili ovom sastanku i razgovoru.
MVP Ivanović: Zahvaljujem. Bilo je veliko zadovoljstvo razgovarati sa Vama.
Στιγμιότυπο από την αποκλειστική συνέντευξη του υπουργού Εξωτερικών του Μαυροβουνίου, Δρ. Φίλιπ Ιβάνοβιτς στην Hellas Journal και τον Παναγιώτη Παύλο, κατά την πρώτη επίσημη επίσκεψή του στην Αθήνα. Φωτογραφία Hellas Journal
Αποκλειστική συνέντευξη στην ιστοσελίδα μας, Hellas Journal, παραχώρησε ο νέος Υπουργός των Εξωτερικών του Μαυροβουνίου Δρ. Φίλιπ Ιβάνοβιτς, κατά τη διάρκεια της πρώτης επίσημης επίσκεψής του στην Αθήνα, στις 11 και 12 Μαρτίου.
Κατά τη διάρκεια της παραμονής του στην ελληνική πρωτεύουσα ο επικεφαλής της διπλωματίας του αμέσως επόμενου υποψηφίου προς ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση βαλκανικού κράτους μέλους του ΝΑΤΟ, είχε εκτενή και εγκάρδια συνομιλία με τον ανταποκριτή της Hellas Journal στο Όσλο, και παλαιό προσωπικό φίλο του, Παναγιώτη Παύλο.
Στην αναλυτική συζήτηση μαζί του επεσήμανε την ένθερμη στήριξη που παρέχει η Ελληνική Κυβέρνηση και ο ομόλογός του κ. Γιώργος Γεραπετρίτης στην κορυφαία προτεραιότητα της εξωτερικής πολιτικής του Μαυροβουνίου, της ένταξής του στην Ευρωπαϊκή Ένωση (Ε.Ε.).
Αναφέρθηκε στο πρόσφατο Φόρουμ Υπουργών Εξωτερικών στην Αττάλεια της Τουρκίας και τη συνάντησή του με τον Τούρκο Υπουργό Εξωτερικών κ. Φιντάν, ενώ παράλληλα κάλεσε την Ελλάδα να ενισχύσει ποικίλα την παρουσία της στη Βαλκανική χερσόνησο.
Ιδιαίτερη αίσθηση προκαλεί η παρότρυνσή του προς τους νέους Έλληνες να είναι περήφανοι για τη μοναδική κληρονομιά τους. Είναι εμφανής η θέρμη με την οποία μιλά για τον Ελληνισμό, την ελληνική τέχνη και το ελληνικό πνεύμα, καθώς αποκαλύπτει την προσωπική σχέση του με την Ελλάδα και την Αθήνα, όντας ο ίδιος διαπρεπής ερευνητής της ελληνικής φιλοσοφίας με μεγάλο αναγνωρισμένο φιλοσοφικό έργο διεθνώς, και με μοναδική συμβολή στη διάδοση της Ελληνικής Παιδείας στη χώρα του.
Ο κ. Ιβάνοβιτς τόνισε εμφατικά τον ρόλο που βαλκανικά κράτη όπως το Μαυροβούνιο προσδοκούν από τη χώρα μας να διαδραματίσει στην περιοχή ως λίκνο της δημοκρατίας και του πολιτισμού αλλά και ως εγγυητής της Ευρωπαϊκής ενότητας και ολοκλήρωσης. Δεν παρέλειψε να αναπτύξει τις δυνατότητες και τις στρατηγικές περαιτέρω εμβάθυνσης των διμερών σχέσεων σε μια σειρά από τομείς συνεργασίας, όπως η εκπαίδευση μαθητών, φοιτητών, αλλά και στελεχών των Ενόπλων Δυνάμεων, η έρευνα, η πολιτιστική και επιστημονική διπλωματία, ο τομέας των επενδύσεων.
Τέλος, επεσήμανε την αδήριτη ανάγκη για δυναμική επάνοδο της διεθνούς διπλωματίας απέναντι σε ένα διεθνές σκηνικό μεγάλων αναταραχών στο επίκεντρο του οποίου βρίσκεται ο πόλεμος στην Ουκρανία και τη Γάζα.
Ακολουθεί η συνέντευξη του ΥΠΕΞ του Μαυροβουνίου.
ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΠΑΥΛΟΣ: Εξοχότατε κύριε Υπουργέ των Εξωτερικών του Μαυροβουνίου, Δρ. Ιβάνοβιτς, αγαπητέ Φίλιπ! Είναι μεγάλη η χαρά να σας έχουμε εδώ κατά την πρώτη επίσημη επίσκεψή σας στην Αθήνα μετά την ανάληψη των καθηκόντων σας ως Υπουργός των Εξωτερικών του Μαυροβουνίου. Ελπίζουμε η επίσκεψή σας και η πρώτη ημέρα παραμονής σας στην Αθήνα να ήταν καρποφόρα, με παραγωγικές συναντήσεις και επικοινωνία με την Ελληνική Κυβέρνηση.
ΥΠΕΞ Ιβάνοβιτς: Ομολογώ ότι είμαι πολύ χαρούμενος που βρίσκομαι στην Αθήνα. Όπως είπατε, είναι η πρώτη επίσημη επίσκεψή μου στην Ελλάδα αφότου ανέλαβα Υπουργός των Εξωτερικών του Μαυροβουνίου. Είμαι πολύ ευχαριστημένος από τη φιλοξενία και την εγκάρδια υποδοχή που έλαβα εδώ στην Αθήνα. Κατά την πρώτη ημέρα της επισκέψεώς μου συνομίλησα με τον Αντιπρόεδρο του Κοινοβουλίου και με τον ομόλογό μου Υπουργό των Εξωτερικών της Ελλάδος. Είχα επίσης την ευκαιρία να αποτίνω φόρο τιμής στον τάφο του Βάσου Μαυροβουνιώτη, που οι Έλληνες ξέρουν ως Βάσο Μπράγιοβιτς, όπως τον γνωρίζουν οι Μαυροβούνιοι. Ήταν, όπως γνωρίζετε, μια πολύ εξέχουσα στρατιωτική προσωπικότητα στην Ελλάδα του 19ου αιώνα. Ο ίδιος είχε καταγωγή από το Μαυροβούνιο και είναι ένα από τα σημαντικά ιστορικά πρόσωπα που συνδέουν τις δύο χώρες και τους δύο λαούς μας.
Είμαι πολύ χαρούμενος με τις σημερινές συναντήσεις, καθώς έτυχα λίαν φιλικής υποδοχής απ᾽ όλους τους αξιωματούχους. Αυτό που είναι σημαντικό είναι η βούληση της Ελλάδος να εμβαθύνει τις καλές φιλικές σχέσεις με το Μαυροβούνιο. Επίσης πολύ σημαντικό είναι το γεγονός ότι η Ελλάδα στηρίζει πλήρως την άμεση προτεραιότητα της εξωτερικής πολιτικής του Μαυροβουνίου που δεν είναι παρά η ένταξή του στην Ευρωπαϊκή Ένωση ως το αμέσως επόμενο μέλος της. Οι συνομιλητές μου με διαβεβαίωσαν σήμερα ότι η Ελλάδα θα παρέχει πλήρη πολιτική και τεχνική στήριξη προς αυτόν το σκοπό.
ΠΠ: Πώς αξιολογείτε τη διάθεση της Ελληνικής Κυβέρνησης απέναντι σε έναν Υπουργό Εξωτερικών ενός βαλκανικού κράτους, υπό την έννοια ότι ερχόμενος εδώ όχι μόνον συναντάστε με την Κυβέρνηση στο πλαίσιο των θεμάτων της διμερούς ατζέντας σας, αλλά παράλληλα παρέχετε στους Έλληνες αξιωματούχους εικόνα του πώς τα βαλκανικά κράτη προσβλέπουν προς την Ελλάδα και ενδεχομένως και τις προσδοκίες που έχουν από αυτήν. Υπήρξε κάποια τέτοια διάσταση στις συνομιλίες σας;
ΥΠΕΞ Ιβάνοβιτς: Αυτό που είπα σήμερα στους φίλους συνομιλητές μου είναι ότι όσον αφορά στον κεντρικό στόχο εξωτερικής πολιτικής όχι μόνον του Μαυροβουνίου αλλά και άλλων βαλκανικών κρατών τα οποία εντάσσονται στην ΕΕ, ήταν η υπενθύμιση του κομβικού ρόλου που διαδραματίζει η Ελλάδα σε αυτήν τη διαδικασία η οποία υπογραμμίστηκε στη Σύνοδο Κορυφής στη Θεσσαλονίκη το 2003, εκεί όπου υπήρξε η υπόσχεση για την Ευρωπαϊκή διεύρυνση ειδικά για τις χώρες των Βαλκανίων. Σήμερα έχουν περάσει ήδη εικοσιένα χρόνια και η υπόσχεση αυτή εκκρεμεί. Επομένως, μετέφερα στους συνομιλητές μου εδώ στην Αθήνα την προσδοκία μου η Ελλάδα να αναλάβει εκ νέου τον πρωταγωνιστικό ρόλο της και να καταστεί πολύ ένθερμος υποστηρικτής της διεύρυνσης της ΕΕ προς τις υπόλοιπες χώρες, και κυρίως εκείνες που βρίσκονται στη νοτιοανατολική περιοχή της Ευρώπης. Η Ελλάδα έχει ιστορικούς δεσμούς όχι μόνο με το Μαυροβούνιο αλλά και με άλλες χώρες της περιοχής αυτής και θεωρώ ότι μπορεί να καταστεί ο καλύτερος υποστηρικτής της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσής της. Αυτό θα είναι εξαιρετικά χρήσιμο, θα έλεγα, τόσο για την ελληνική εξωτερική πολιτική όσο και για την εξωτερική πολιτική του Μαυροβουνίου, για την περιοχή αυτή, καθώς βέβαια και για την ίδια την ΕΕ.
ΠΠ: Αναλάβατε τα καθήκοντά σας ως Υπουργός των Εξωτερικών του Μαυροβουνίου ήδη σχεδόν πριν από τέσσερεις μήνες, σε μια περίοδο πρωτοφανών αναταράξεων τόσο στη μεγάλη διεθνή εικόνα, θα έλεγε κανείς, όσο και τοπικότερα, όπως είναι παραδείγματος χάριν, η περίπτωση στην Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή, όπου ζούμε πραγματικά δύσκολες στιγμές. Πώς αυτό το γεωπολιτικό θέατρο εγείρει προκλήσεις σε μικρότερες χώρες, όπως το Μαυροβούνιο – που έστω κι αν δεν έχει το μέγεθος της Γαλλίας ή της Γερμανίας επιδεικνύει ωστόσο αυξανόμενο βαθμό ενσωμάτωσης στους Δυτικούς θεσμούς, οι οποίες ήδη συμμετέχουν στην ΕΕ και ευρύτερα στη διεθνή σκηνή;
ΥΠΕΞ Ιβάνοβιτς: Όπως γνωρίζετε, το Μαυροβούνιο είναι εδώ και επτά χρόνια μέλος του ΝΑΤΟ. Είναι επίσης πρωτοπόρο στην ευρωπαϊκή ενταξιακή διαδικασία. Και πιστεύουμε ότι μπορούμε να ολοκληρώσουμε τις διαπραγματεύσεις με την ΕΕ στα αμέσως επόμενα έτη και να γίνουμε, όπως είπα, το αμέσως επόμενο μέλος της ΕΕ. Πράγματι, η γεωπολιτική κατάσταση δεν είναι εύκολη. Αντιμετωπίζουμε κρίσεις σε διάφορες γωνιές του κόσμου, κρίσεις πολύ δύσκολες, που θέτουν σε αμφισβήτηση την ίδια την ύπαρξη και την έννοια της διπλωματίας και της διεθνούς έννομης τάξης. Το Μαυροβούνιο έχει διατηρήσει μια πολύ σαφή θέση: την προάσπιση της διεθνούς ειρήνης και τον σεβασμό του διεθνούς δικαίου. Στην κατεύθυνση αυτή, έχουμε εξαρχής υποστηρίξει πλήρως την εδαφική ακεραιότητα και εθνική κυριαρχία της Ουκρανίας, είμαστε ήδη απολύτως ευθυγραμμισμένοι με την Κοινή Εξωτερική Πολιτική και Πολιτική Ασφάλειας της ΕΕ και ασφαλώς θα συνεχίσουμε στην κατεύθυνση αυτή, συμπεριλαμβανομένων των κυρώσεων έναντι της Ρωσίας στη σύγκρουση με την Ουκρανία.
Βεβαίως, δεν πρέπει να λησμονούμε αυτό που ξετυλίγεται μπροστά στα μάτια μας στη Γάζα τους τελευταίους μήνες. Εδώ επίσης, το Μαυροβούνιο έχει εξαρχής τηρήσει μια πολύ ισορροπημένη θέση αρχών, καταδικάζοντας με τον πλέον απερίφραστο και κατηγορηματικό τρόπο την τρομοκρατική επίθεση της 7ηςΟκτωβρίου από την Χαμάς. Ταυτόχρονα όμως, έχει ήδη και μονίμως καλέσει το Ισραήλ να περιορίσει την αντίδρασή του και το δικαίωμά του να αμυνθεί κατά της τρομοκρατίας εντός των ορίων του Διεθνούς Δικαίου και του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Δικαίου. Αυτό που πρεσβεύουμε τώρα είναι τουλάχιστον μια παύση ανθρωπιστικού χαρακτήρα που θα μπορέσει να οδηγήσει σε κατάπαυση του πυρός. Πιστεύουμε δε ότι η λύση των δύο κρατών είναι η καλύτερη δυνατή στην περίπτωση αυτή. Τόσο το Ισραήλ όσο και η Παλαιστίνη έχουν το δικαίωμα να υπάρχουν ως κυρίαρχα κράτη πλησίον εκάστου και αμφότερα θα πρέπει να έχουν εγγυημένη την ασφάλειά τους. Επομένως, θεωρούμε ότι αυτή είναι η μόνη μόνιμη λύση σε αυτήν την κρίση. Και το υποστηρίζουμε αυτό σε όλα τα πολυεθνικά και πολυμερή φόρουμ.
Από την άλλη μεριά, η κρίση και η ρωσική επιθετικότητα στην Ουκρανία άνοιξε ένα νέο τρόπο σκέψης στην ΕΕ. Και καθώς, όπως γνωρίζετε, κατά τα προηγούμενα έτη – αν όχι ήδη επί δεκαετία – η διεύρυνση της ΕΕ υπήρξε μια αρκετά τεχνική διαδικασία, πλέον είναι προφανές ότι η ασφάλεια και η ευημερία της ευρωπαϊκής ηπείρου μπορούν να επιτευχθούν με τον βέλτιστο τρόπο μέσω της ενότητας της Ευρώπης, και η ενότητα αυτή μπορεί να επιτευχθεί καλύτερα μέσω της ένταξης στην ΕΕ. Θα έλεγα, επομένως, ότι τώρα ο τρόπος σκέψης έχει αλλάξει: η ενταξιακή διαδικασία είναι ίσως πλέον περισσότερο πολιτική, ή, τουλάχιστον, εξίσου πολιτική όσο και τεχνική. Το Μαυροβούνιο πρόκειται σαφέστατα να εκμεταλλευθεί αυτό το παράθυρο ευκαιρίας, και όπως είπα, να περατώσει την όλη διαδικασία από πλευράς του μέχρι τη λήξη της εντολής αυτής της κυβέρνησης και να καταστεί το αμέσως επόμενο μέλος της ΕΕ.
ΠΠ: Πρόσφατα, συμμετείχατε σε ένα μείζον γεγονός, το Φόρουμ Διπλωματίας στην Αττάλεια (AntalyaDiplomacyForum), το οποίο διοργανώθηκε και φιλοξενήθηκε από τον Τούρκο Υπουργό Εξωτερικών. Εκεί είχατε την ευκαιρία να συναντήσετε και να συνομιλήσετε με συναδέλφους και ομολόγους σας από πολλές χώρες και φυσικά και με τον οικοδεσπότη, τον Υπουργό Εξωτερικών της Τουρκίας Χακάν Φιντάν. Καθώς προφανώς γνωρίζετε, η Ελλάδα έχει ανοίξει από τον περασμένο Δεκέμβριο μια διαδικασία προσέγγισης με την Τουρκία που εγκαινιάστηκε, τρόπον τινά, με τη Διακήρυξη των Αθηνών στις 8 Δεκεμβρίου, παρά τις θεμελιώδεις προκλήσεις και τα ζητήματα διμερών σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών. Ζητήματα κυρίως οφειλόμενα στον αναθεωρητικό χαρακτήρα της γείτονος της Ελλάδος χώρας. Θα μπορούσατε περιληπτικά να μας αποτιμήσετε τα εξαγόμενα αυτής της συνάντησης; Και αν μπορώ να πιέσω λίγο περισσότερο το ερώτημα: πώς αντιμετωπίζει το Μαυροβούνιο τον ρόλο της Τουρκίας στα Βαλκάνια;
ΥΠΕΞ Ιβάνοβιτς: Πράγματι, συμμετείχα στο Φόρουμ Διπλωματίας στην Αττάλεια και θα πρέπει να πω ότι ήταν μια πολύ μεγάλη και καλά οργανωμένη εκδήλωση. Εκεί είχα την ευκαιρία να συναντηθώ με αρκετούς συναδέλφους, ιδίως με εκείνους τους οποίους εμείς από τις χώρες των Βαλκανίων ή και της Ευρώπης δεν έχουμε την ευκαιρία να συναντούμε πολύ συχνά. Αναφέρομαι κυρίως στους φίλους συναδέλφους από την Ασία, την Αφρική και τη Λατινική Αμερική. Άρα ήταν πολύ ενδιαφέρον και χρήσιμο να συναντήσουμε ένα ποικίλο σύνολο πολιτικών και συναδέλφων και να εξετάσουμε πώς μπορούμε να εργαστούμε μαζί και να βελτιώσουμε τις σχέσεις μας.
Συνάντησα επίσης, όπως αναφέρατε, τον Υπουργό Φιντάν, των Εξωτερικών της Τουρκίας. Ήταν η δεύτερη συνάντησή μας τους τελευταίους δύο μήνες. Η συνάντηση αυτή ήταν πολύ εγκάρδια, τον ευχαρίστησα για την πρόσκληση και τη διοργάνωση του φόρουμ, και συζητήσαμε ορισμένα θέματα διμερούς συνεργασίας μεταξύ Μαυροβουνίου και Τουρκίας. Πρέπει να πω ότι οι σχέσεις μεταξύ των χωρών μας είναι καλές και χαρακτηρίζονται από καλή συνδεσιμότητα, από αρκετές τουρκικές επενδύσεις στο Μαυροβούνιο και από πολύ ζωντανό, θα έλεγα, πολιτικό διάλογο.
Είμαι καλά ενήμερος και κατανοώ τη σχέση μεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας και μπορώ μόνο να πω ότι όπου υπάρχουν προκλήσεις και προβλήματα εκεί ακριβώς είναι που πρέπει να παρεμβαίνει η διπλωματία. Βλέπω θετικά και χαιρετίζω τις προσπάθειες εκείνες μεταξύ των δύο χωρών που ως στόχο και αποτέλεσμα έχουν την εξομάλυνση και βελτίωση των σχέσεών τους και των σχέσεων των λαών τους, υπό την προϋπόθεση βέβαια ότι βασίζονται στον αμοιβαίο σεβασμό και τον σεβασμό της εθνικής κυριαρχίας του καθενός.
Από την άλλη μεριά, το Μαυροβούνιο, η Τουρκία και η Ελλάδα, και οι τρεις αυτές χώρες, είναι Νατοϊκοί Σύμμαχοι. Η Ελλάδα είναι μέλος της ΕΕ, εμείς, όπως είπα ήδη, είμαστε πρωτοπόροι στη διαδικασία ένταξης στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η Τουρκία επίσης είναι υποψήφια χώρα για την ΕΕ και επομένως είμαι βέβαιος ότι, όπως σε όλα τα είδη σχέσεων υπάρχουν ζητήματα που ίσως μας χωρίζουν και για τα οποία έχουμε διαφορετική θεώρηση, υπάρχουν και παράμετροι που μας συνδέουν και μπορούν να μας φέρουν εγγύτερα. Άρα, θα έλεγα ότι θα ήταν πολύ χρήσιμο να εργαστούμε σε εκείνα τα θέματα που φέρνουν χώρες και λαούς πλησιέστερα.
Η Τουρκία είναι πολύ ενεργός παράγων στην περιοχή των Βαλκανίων, όχι μόνο στο Μαυροβούνιο αλλά και σε άλλες χώρες. Χαιρετίζω τη δραστηριότητά της και τον ρόλο της στα Βαλκάνια. Αλλά χαιρετίζω επίσης θερμά έναν πιο ενεργό ρόλο της Ελλάδος στην περιοχή. Αυτό μάλιστα είναι κάτι που μετέφερα στους συνομιλητές μου, ότι προσβλέπουμε σε πιο ενεργό ρόλο περισσότερο ορατής παρουσίας της Ελλάδος στην περιοχή. Όχι μόνον με όρους στήριξης της ευρωπαϊκής ένταξης, όπως παραδείγματος χάριν η στήριξη που παρέχει η Ελλάδα στην ευρωπαϊκή ενσωμάτωση, αλλά και με την έννοια της διμερούς συνεργασίας μεταξύ της Ελλάδος και των χωρών των Βαλκανίων.
ΠΠ: Μιλώντας για τη σχέση μεταξύ Μαυροβουνίου και Ελλάδος στην προοπτική ένταξης σε κοινούς θεσμούς όπως η ΕΕ, θα μπορούσε κανείς να πει ότι στο συλλογικό ασυνείδητο των περισσοτέρων Ελλήνων, στην κοινή αντίληψη όσων τουλάχιστον έχουν μια ορισμένη ηλικία, το Μαυροβούνιο είναι εν γένει συνδεδεμένο με το Σερβικό έθνος και τον Σερβικό λαό. Πόσο έγκυρη είναι σήμερα αυτή η αντίληψη; Πώς θα προσδιόριζε κανείς με ακρίβεια το σύγχρονο κράτος του Μαυροβουνίου, της εξωτερικής πολιτικής του οποίου ηγείσθε, και ποιές είναι σήμερα οι φιλοδοξίες της χώρας και του λαού της;
ΥΠΕΞ Ιβάνοβιτς: Πρέπει να πω ότι ιστορικά και κατά τη διάρκεια των τελευταίων αιώνων τα πεπρωμένα των ατόμων, των λαών και των κρατών ήταν πολύ αλληλένδετα. Πολλές από τις σημερινές χώρες των Βαλκανίων, του Μαυροβουνίου και της Σερβίας συμπεριλαμβανομένων, έχουν μοιραστεί την ίδια ιστορική μοίρα στο διάβα διαφορετικών εποχών. Όπως γνωρίζετε, το Μαυροβούνιο και η Σερβία σχημάτισαν μια κρατική ένωση που έζησε για περίπου ενενήντα χρόνια, και βεβαίως, είναι πολύ φυσικό να υπάρχουν ιστορικοί, πολιτιστικοί, ακόμη και συγγενικοί δεσμοί μεταξύ τους. Το ένα τρίτο του πληθυσμού του Μαυροβουνίου θεωρεί ότι είναι Σέρβοι. Έχουμε περίπου σαράντα πέντε τοις εκατό του πληθυσμού που θεωρούν εαυτούς Μαυροβούνιους, κι έχουμε επίσης βόσνιο, αλβανικό και κροατικό πληθυσμό. Αλλά αυτό που είναι πολύ σημαντικό είναι ότι το Μαυροβούνιο ορίζεται συνταγματικά ως κοσμικό και αστικό κράτος, κράτος πολιτών, όχι κράτος εθνών ή εθνοτήτων. Είναι δηλαδή μια χώρα στην οποία κάθε πολίτης ξεχωριστά έχει το δικαίωμα να διατηρεί και να δηλώνει τη δική του ιδιότητα δίχως να φέρει οιοδήποτε είδος αρνητικών συνεπειών ή επιπτώσεων.
Όσον αφορά στην εξωτερική πολιτική, αυτό που επί του παρόντος είναι επίσης πολύ σημαντικό είναι ότι ογδόντα τοις εκατό των πολιτών του Μαυροβουνίου – και αυτό σημαίνει πολίτες του Μαυροβουνίου όλων των εθνοτήτων και όλων των θρησκειών – είναι πολύ φιλο-ευρωπαίοι και θα ήθελαν να δουν το Μαυροβούνιο ως το επόμενο μέλος της ΕΕ. Άρα, αυτό που τώρα κάνουμε είναι να ασκούμε μιαν εξωτερική πολιτική που είναι εξωτερική πολιτική του Μαυροβουνίου ως ενιαίας αστικής χώρας και που μπορεί να είναι προς όφελος εκάστου πολίτη ανεξαρτήτως εθνότητας, θρησκείας, ή οιασδήποτε άλλης πτυχής της ταυτότητάς του.
ΠΠ: Θα ήθελα να περάσω τώρα σε περισσότερο προσωπικό τόνο, καθώς έχουμε μια φιλία που πηγαίνει αρκετά πίσω στον χρόνο, και μια σχέση συναδελφική που μας συνδέει στο πεδίο της φιλοσοφίας. Είναι βέβαιο ότι οι περισσότεροι Έλληνες αγνοούν ότι εσείς, ο Υπουργός Εξωτερικών του Μαυροβουνίου δεν είστε ένας σπουδαίος φίλος της Ελλάδος μόνο στη θεωρία, ένας πραγματικός φιλέλληνας, αλλά – και δεν θα διστάσω να το ονομάσω έτσι – και στην πράξη: τόσο ως πολυγραφότατος μελετητής της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας και της φιλοσοφίας της ύστερης αρχαιότητας, όσο και ένας από τους εξέχοντες ειδικούς στη μελέτη του έργου του Διονυσίου Αρεοπαγίτου και της κληρονομιάς του. Θα μπορούσατε, σας παρακαλώ, να μας πείτε λίγα λόγια για τη σχέση σας με την Ελλάδα, τις απαρχές αυτής της σχέσης και την εξέλιξή της;
ΥΠΕΞ Ιβάνοβιτς: Σας ευχαριστώ για την ερώτηση αυτή. Είναι πάντα ωραίο να επιστρέφω στις ακαδημαϊκές και ερευνητικές καταβολές μου. Πράγματι, η εκπαίδευσή μου περιλαμβάνει κατοχή Διδακτορικού τίτλου στη Φιλοσοφία και τις Θρησκευτικές Σπουδές, και η ειδίκευσή μου είναι Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία, Φιλοσοφία της Ύστερης Αρχαιότητας, και Βυζαντινή Φιλοσοφία. Αυτές είναι οι θεματικές και οι περιοχές της φιλοσοφίας που κέρδισαν το μεγάλο ενδιαφέρον μου από τις απαρχές των φιλοσοφικών σπουδών μου. Βεβαίως, το ενδιαφέρον σε αυτές τις περιοχές με έκανε να εκτιμήσω με τρόπο φυσικό και να εξετάσω ακόμη περισσότερο την Ελληνική ιστορία, τον Ελληνικό πολιτισμό και την Ελληνική τέχνη. Κατά τη διάρκεια της ακαδημαϊκής σταδιοδρομίας μου είχα την ευκαιρία και την αγαθή τύχη να επισκεφθώ πάρα πολλούς τόπους στην Ελλάδα, να γνωρίσω τον Ελληνικό λαό, την αθηναϊκή ζωή. Πρόκειται για μια πολύ ζωηρή κουλτούρα και κοινωνία και θα πρέπει να πω ότι έχω πολύ βαθιά προσωπική σχέση με την Ελλάδα, τόσο που θα μπορούσε να προσδιοριστεί κατά τον καλύτερο τρόπο με μια λέξη. Και η λέξη αυτή είναι η αγάπη.
ΠΠ: Αυτό είναι εξαίσιο! Και καθώς η αγάπη είναι η λέξη κλειδί εδώ, ποιό θα ήταν το μήνυμα που θα μεταφέρατε στη νεότερη γενιά των σημερινών Ελλήνων που θα μπορούσε να πει κάποιος ότι δεν αντιλαμβάνονται πλήρως τη σημασία του Ελληνισμού και της επίγνωσης περί αυτού και περί του Ελληνικού Πνεύματος εν συνόλω; Ποιά θα ήταν η συμβουλή σας, τόσο ως μελετητής που έχει δαπανήσει πολλά χρόνια να σπουδάζει τον Ελληνικό πολιτισμό, την τέχνη, τη φιλοσοφία και τη λογοτεχνία, όσο και ως γνήσιος φίλος της Ελλάδας αλλά και ως επικεφαλής της εξωτερικής πολιτικής ενός κράτους των Βαλκανίων που προσβλέπει στις συνεισφορές του Ελληνισμού στην περιοχή αυτή;
ΥΠΕΞ Ιβάνοβιτς: Εάν έλεγα ότι η Ελλάδα και ο Ελληνικός πολιτισμός είναι το λίκνο του Δυτικού πολιτισμού, δεν θα ήταν κάτι καινούριο. Αλλά ορισμένες φορές ακόμη και τα γνωστά και «παλαιά» πράγματα πρέπει να επαναλαμβάνονται προκειμένου να μην λησμονούνται. Εάν υπάρχουν τόσο πολλοί άνθρωποι εκτός Ελλάδας, και όχι μόνον στην Ευρώπη αλλά και σε άλλες ηπείρους, στην Αμερική, Βόρεια και Νότια, την Ασία, την Αφρική, που θαυμάζουν και αγαπούν την Ελληνική ιστορία, τον πολιτισμό, την κουλτούρα τη φιλοσοφία, την τέχνη και ούτω καθεξής, τότε οι Έλληνες εντός Ελλάδας, ιδίως οι νέες γενιές, θα πρέπει να είναι πολύ περήφανοι για την κληρονομιά τους.
Αυτή η κληρονομιά δεν αφορά μόνον τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό και την κουλτούρα των αρχαίων Ελλήνων. Δεν αφορά μόνον τη Βυζαντινή κουλτούρα και παράδοση. Αφορά και τη σύγχρονη Ελλάδα. Αφορά τον Αγώνα για Ελευθερία, για τις αξίες της Δημοκρατίας και αυτό είναι κάτι που θα πρέπει να φυλάσσεται ως κόρη οφθαλμού από κάθε νέο Έλληνα. Αυτό είναι κάτι για το οποίο οι νέοι Έλληνες θα πρέπει να είναι περήφανοι και, όπως είπα, εάν άνθρωποι εκτός Ελλάδας είναι περήφανοι γι᾽ αυτήν, τότε πολλώ μάλλον περήφανοι θα πρέπει να είναι οι εντός Ελλάδος για την κληρονομιά των προγόνων τους.
ΠΠ: Έρχομαι τώρα σε κάτι που ίσως λίγοι γνωρίζουν. Μιλάμε συχνά για ινστιτούτα, για φίλους του πολιτισμού, του Κινεζικού πολιτισμού παραδείγματος χάριν – υπάρχουν εκατοντάδες Ινστιτούτα ῾Κομφούκιος᾽ σε ολόκληρο τον κόσμο – και θα περίμενε κανείς η Ελλάδα να έχει τη δική της αλυσίδα, το δικό της διεθνές δίκτυο Πολιτιστικών Ινστιτούτων και Οργανισμών σε όλη την υδρόγειο. Ωστόσο, αυτό δυστυχώς δεν ισχύει. Αλλά εσείς, και πάλι, θεμελιώσατε πριν αρκετά χρόνια μια πρωτοβουλία την οποία θα αποκαλούσα μάλλον μοναδική, εξ όσων τουλάχιστον γνωρίζω. Εννοώ το Κέντρο Ελληνικών Σπουδών στην Ποντγκόριτσα, το οποίο ιδρύθηκε το 2015, αν δεν απατώμαι. Θα μπορούσατε να μας μιλήσετε γι᾽ αυτό;
ΥΠΕΞ Ιβάνοβιτς: Το Κέντρο Ελληνικών Σπουδών ιδρύθηκε στο Μαυροβούνιο το 2015 ως μη κερδοσκοπικός οργανισμός και ήταν το αποτέλεσμα ενθουσιασμού ορισμένων συναδέλφων μου και εμού του ιδίου, που μολονότι ζουν στο Μαυροβούνιο εργάζονται ακαδημαϊκά σε θέματα Ελληνικού πολιτισμού. Κάποιοι εξ αυτών σπούδασαν και πραγματοποίησαν ερευνητικό έργο στην Ελλάδα και διαθέτουν μιαν εις βάθος γνώση της Ελληνικής κουλτούρας και του Ελληνικού πολιτισμού. Σκεφθήκαμε ότι είναι πολύ σημαντικό, όπως συμβαίνει και σε πολλές άλλες δυτικές χώρες και δυτικά ερευνητικά κέντρα, να θεμελιώσουμε έναν Οργανισμό που θα είναι πλήρως αφοσιωμένος στη μελέτη του Ελληνικού πολιτισμού και πνεύματος, από τις αρχαίες ρίζες του μέχρι τη σύγχρονη εποχή.
Έτσι, ιδρύσαμε το Κέντρο Ελληνικών Σπουδών στην Ποντγκόριτσα. Ξεκινήσαμε ένα ακαδημαϊκό περιοδικό, το ‘Akropolis: JournalofHellenicStudies’. Αυτό το περιοδικό διανύει πλέον τον έβδομο χρόνο ζωής. Θα τολμούσα να πω ότι είναι ένα πολύ καλό και διακεκριμένο διεθνές περιοδικό. Βρίσκεται, παραδείγματος χάριν, στη λίστα ακαδημαϊκών περιοδικών Scopus, μια από τις πιο καταξιωμένες λίστες παγκοσμίως. Θεσμοθετήσαμε επίσης το Διεθνές Συνέδριο Ελληνικών Σπουδών(InternationalConferenceofHellenicStudies) που έλαβε χώρα στο Μαυροβούνιο για πρώτη φορά το 2019. Δυστυχώς, ο σχεδιασμός ήταν να συνεχιστεί σε ετήσια βάση σε διάφορα μέρη του Μαυροβουνίου, αλλά η πανδημία του κορωνοϊού και κάποιες άλλες κρίσεις μας χτύπησαν κι έτσι τα Συνέδρια αυτά αναβλήθηκαν. Αυτό που ελπίζουμε όμως είναι ότι θα ανανεώσουμε το έργο και του Κέντρου και των Συνεδρίων. Όλη η ουσία είναι να αγκαλιάσουμε με φροντίδα, να προωθήσουμε και να ερευνήσουμε τη σχέση μεταξύ Ελληνικού και Δυτικού πολιτισμού. Και φυσικά, το Μαυροβούνιο είναι ένα από τα ιδιαίτερα μέρη της Ευρώπης που έχει ειδικούς δεσμούς με την Ελλάδα.
Θα ήθελα επίσης να ενθαρρύνω τους Έλληνες φίλους μου να επιτελέσουν τον ρόλο τους και να προωθήσουν τη δική τους κουλτούρα και πολιτισμό σε όλον τον κόσμο και με διάφορα μέσα. Ένας από τους αποτελεσματικότερους τρόπους να το πράξουν είναι ιδρύοντας και υποστηρίζοντας Κέντρα Ελληνικών Σπουδών σε όλον στον κόσμο. Ασφαλώς, δεν είμαστε το μοναδικό Κέντρο Ελληνικών Σπουδών, στο Μαυροβούνιο. Υπάρχουν πολλά κέντρα σαν αυτό στις Ηνωμένες Πολιτείες, στο Ηνωμένο Βασίλειο, σε όλη την Ευρώπη, ακόμη και στην Ιαπωνία. Επομένως, θα έλεγα ότι αυτή είναι μια πολύ καλή ευκαιρία για πολιτιστική διπλωματία, για επιστημονική διπλωματία, πέραν της αμιγούς ακαδημαϊκής έρευνας και του σχετικού ενδιαφέροντος.
ΠΠ: Είχατε μήπως την ευκαιρία κατά τις συναντήσεις σας σε αυτήν την επίσκεψή σας στην Αθήνα να θέσετε ζητήματα διμερούς συνεργασίας μεταξύ Μαυροβουνίου και Ελλάδος σε αυτό ακριβώς το επίπεδο, του Πολιτισμού, της Παιδείας, της Έρευνας, της Επιστημονικής Συνεργασίας; Ή μήπως αυτό είναι κάτι για το οποίο υπάρχει ακόμη χώρος να εργαστεί κανείς στο εγγύς μέλλον;
ΥΠΕΞ Ιβάνοβιτς: Υπάρχουν πολλές περιοχές στις οποίες Ελλάδα και Μαυροβούνιο μπορούν να συνεργαστούν έτι περαιτέρω. Ένα καλό παράδειγμα είναι η εκπαίδευση των δοκίμων αξιωματικών μας σε στρατιωτικές ακαδημίες στην Ελλάδα. Αυτή η συνεργασία έχει υπάρξει πολύ καρποφόρα και πολλοί νέοι στρατιώτες και αξιωματικοί από το Μαυροβούνιο έχουν ολοκληρώσει τις σπουδές τους στην Ελλάδα. Κατά τη διάρκεια της επισκέψεώς μου συζητήσαμε τις δυνατότητες αύξησης του αριθμού των υποτροφιών που χορηγεί η Ελλάδα σε φοιτητές από το Μαυροβούνιο προκειμένου να ακολουθήσουν προπτυχιακές και μεταπτυχιακές σπουδές σε Πανεπιστήμια σε όλη τη χώρα.
Συζητήσαμε επίσης, τις δυνατότητες μεγαλύτερης και ισχυρότερης σύνδεσης μεταξύ Πανεπιστημίων και Ερευνητικών Οργανισμών του Μαυροβουνίου και της Ελλάδος, διότι θεωρούμε ότι το να εργαζόμαστε σε αμοιβαία προγράμματα – ανταλλαγή ακαδημαϊκού προσωπικού, ανταλλαγή φοιτητών – είναι από τις καλύτερες ευκαιρίες ενίσχυσης των δεσμών μεταξύ των δύο χωρών μας. Ελπίζω ότι στο άμεσο μέλλον θα έχουμε και ορισμένες διμερείς συμφωνίες σε ισχύ στους τομείς του πολιτισμού, της εκπαίδευσης και της έρευνας. Επομένως, συμφωνήσαμε ότι θα πρέπει μαζί να εργαστούμε εντατικότερα στα θέματα αυτά το συντομότερο δυνατόν.
ΠΠ: Κύριε Υπουργέ, η τελευταία ερώτηση. Ποιό είναι το όραμά σας ως η κεφαλή του Υπουργείου Εξωτερικών του Μαυροβουνίου και πώς θα επιθυμούσατε να το δείτε να ενσαρκώνεται;
ΥΠΕΞ Ιβάνοβιτς: Η κυβέρνηση της οποίας είμαι μέλος έχει θέσει τέσσερεις στόχους εξωτερικής πολιτικής τους οποίους θέλουμε να κατορθώσουμε. Πρώτος στόχος της εξωτερικής μας πολιτικής είναι η ένταξη του Μαυροβουνίου στην ΕΕ. Δεύτερος στόχος είναι η συνεχής ενεργή και αξιόπιστη συμμετοχή μας στο ΝΑΤΟ. Τρίτος στόχος είναι οι σχέσεις καλής γειτονίας και η προστασία και φροντίδα της περιφερειακής συνεργασίας. Και τέλος, τέταρτος στόχος της εξωτερικής πολιτικής μας, που είναι και μακροπρόθεσμος, είναι ο πιο ενεργός και χειροπιαστός ρόλος του Μαυροβουνίου στους πολυμερείς οργανισμούς, ιδίως τα Ηνωμένα Έθνη. Αυτοί είναι οι στόχοι προς τους οποίους όλοι εμείς ως κυβέρνηση, και ιδιαίτερα εμείς ως Υπουργείο των Εξωτερικών, είμαστε πλήρως αφοσιωμένοι και εργαζόμαστε σκληρά για την επίτευξή τους.
Όσον αφορά στο Υπουργείο των Εξωτερικών, αυτό που έχω υποσχεθεί, και αυτό που η κυβέρνηση έχει υποσχεθεί, είναι η ανανέωση του διπλωματικού μας δικτύου στο εξωτερικό, η αφοσίωση στους νεότερους διπλωμάτες, οι δυνατότητες να προσφέρουμε ποικίλα είδη εκπαίδευσης – μέσω συνεργασίας με τις διάφορες διπλωματικές ακαδημίες και διεθνείς οργανισμούς – περισσότερο προσανατολισμένης στην πρακτική, όπως τα επιμέρους προγράμματα στο πλαίσιο των επισκέψεων πεδίου του Προγράμματος Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών (UNDP) στα Ηνωμένα Έθνη, στη Γενεύη και τη Νέα Υόρκη. Αυτό που θέλουμε επίσης να συμπεριλάβουμε – και αυτό είναι κάτι για το οποίο εργαζόμαστε επί του παρόντος – είναι η έμφαση στην πολιτιστική και επιστημονική διπλωματία, διότι πιστεύουμε ότι αυτές είναι οι καλύτερες ατραποί δια των οποίων μια μικρή χώρα μπορεί να κατορθώσει μεγαλύτερη προβολή στη διεθνή σκηνή.
Έτσι, έχουμε πλέον συστήσει Διεύθυνση Οικονομικής και Δημόσιας Διπλωματίας εντός της οποίας θα εστιάσουμε περισσότερο στην πολιτιστική και επιστημονική διπλωματία. Επιπλέον, θέλουμε να συμπεριλάβουμε όλες αυτές τις ιδέες εστιάζοντας ιδιαίτερα στην ψηφιακή διπλωματία, καθώς πιστεύουμε ότι στον εικοστό πρώτο αιώνα ο συνδυασμός σύγχρονης πληροφορίας και τεχνολογιών επικοινωνίας με τη διπλωματία μπορεί να είναι μια φόρμουλα νίκης για το Μαυροβούνιο.
ΠΠ: Εξοχότατε Υπουργέ των Εξωτερικών του Μαυροβουνίου, Δρ. Ιβάνοβιτς, αγαπητέ Φίλιπ, σας ευχαριστώ από τα βάθη της καρδιάς μου γι᾽ αυτή την εκτενή συνομιλία μας και σας εύχομαι εγκάρδια επιτυχία στο υπόλοιπο του ταξιδιού σας εδώ στην Αθήνα και στα καθήκοντά σας περαιτέρω. Ήταν μεγάλη χαρά και είμαι βαθιά ευγνώμων για τον χρόνο που αφιερώσατε σε αυτήν τη συνάντηση και συζήτησή μας.
ΥΠΕΞ Ιβάνοβιτς: Σας ευχαριστώ πάρα πολύ. Ήταν μεγάλη μου χαρά πρώτα απ᾽ όλα που σας είδα, και εν συνεχεία που είχα την τιμή να απαντήσω στις ερωτήσεις που μου θέσατε.
ΠΠ: Σας εύχομαι όλα τα καλά!
ΥΠΕΞ Ιβάνοβιτς: Σας ευχαριστώ.
Δημοσιεύθηκε την Τετάρτη 13 Μαρτίου 2024, στην Hellas Journal, Νέα Υόρκη.Πηγή:
“Η Κυπριακή Δημοκρατία, θα έπρεπε ήδη να έχει δρομολογήσει μια καμπάνια ευαισθητοποίησης της παγκόσμιας κοινής γνώμης, με τη συμπλήρωση 50 ετών από την τουρκική εισβολή και την κατοχή του 40% του εδάφους της!!… Στο σταυροδρόμι που βρίσκεται ο Ελληνισμός, αν κάποιοι δεν μπορούν να υπηρετήσουν το εθνικό καλό, να πάνε στο σπίτι τους!!…”.
Ο Παναγιώτης Παύλος καλεσμένος του Θανάση Χούπη στην εκπομπή «Έλληνες παντού» του Ραδιοφωνικού Προγράμματος της ΕΡΤ «Η Φωνή της Ελλάδας», την Τετάρτη, 3 Ιανουαρίου 2024, σε μια συζήτηση για το σύνολο των προκλήσεων για τις δύο χώρες του Ελληνισμού (Ελληνική και Κυπριακή Δημοκρατία) εντός του 2024, στη σκιά των αποφάσεων του Ανώτατου Συμβουλίου Ελλάδας – Τουρκίας, των εξελίξεων που άπτονται πρωτοβουλιών στην ανατολική Μεσόγειο, του συνεχιζόμενου πολέμου στην Ουκρανία και πληθώρας τεκτονικών αλλαγών, σχεδόν στο σύνολο του πλανήτη.
Ο Παναγιώτης Παύλος προσκεκλημένος του Αθανάσιου Χούπη στην εκπομπή «Έλληνες Παντού», του Προγράμματος της Ελληνικής Ραδιοφωνίας ΕΡΤ «Η Φωνή της Ελλάδας», 14/11/2023, σε μια εκτενή συζήτηση για τον Ελληνισμό, τη Σκανδιναβία, τη μετανάστευση, τη Γάζα και την κατάσταση στη Μέση Ανατολή, τη Θράκη, το Αιγαίο, την Κύπρο και την Τουρκία.
Χθες είχα τη χαρά και την τιμή να είμαι προσκεκλημένος του @ChoupisThanos στην εκπομπή «Έλληνες Παντού», του Προγράμματος της Ελληνικής Ραδιοφωνίας ΕΡΤ «Η Φωνή της Ελλάδας», σε μια εκτενή συζήτηση για τον Ελληνισμό, τη Σκανδιναβία, τη μετανάστευση, τη Γάζα και την κατάσταση στη… pic.twitter.com/lVNWkySXRq
