Με αφορμή την κηδεία του Διονύση Σαββόπουλου, ορισμένες σκέψεις για τον μεγάλο αυτόν Έλληνα, δηλαδή τον όντως Έλληνα.
Ο Διονύσης Σαββόπουλος. Φωτογραφία από τη σελίδα του στο Facebook.
Τούτες τις στιγμές που στην Ελλάδα, στον Μητροπολιτικό Ναό των Αθηνών, λαμβάνει χώρα η εξόδιος ακολουθία του, και με αφορμή την κηδεία του Διονύση Σαββόπουλου, σημειώνω ορισμένες σκέψεις για τον μεγάλο αυτόν Έλληνα, δηλαδή έναν όντως Έλληνα.
Τον Διονύση Σαββόπουλο τον πρωτογνώρισα με αφορμή τη συναυλία του στην Ξάνθη μαζί με την Ελευθερία Αρβανιτάκη, στην περιοδεία που έκανε κατά την κυκλοφορία του δίσκου «Το κούρεμα». Είχαν φροντίσει οι γονείς μου να μας πάνε στο Δημοτικό Αμφιθέατρο της Ξάνθης εκείνη τη βραδιά, νομίζω ήταν τέλη του ᾽89, αρχές του ᾽90, δεν θυμάμαι ακριβώς.
Οι ίδιοι γνώριζαν την αξία του Σαββόπουλου: επί αρκετά χρόνια επιμελούνταν και παρουσίαζαν εκπομπή στο Ραδιόφωνο της ΦΕΞ [Φιλοπρόοδη Ένωση Ξάνθης], στην Ξάνθη, με τα τραγούδια του Νιόνιου να έχουν την τιμητική τους. Και είχαν την τιμητική τους διότι δεν ήταν απλώς τραγούδια. Αλλά πλούτος λογοτεχνίας, φιλοσοφίας, ποίησης, ανθρωπολογίας, κοινωνιολογίας, συμπυκνωμένης εμπειρίας Ελληνισμού, και οδοδείκτες. Με μια φράση, είναι φορείς και φορτίο του Ελληνικού πνεύματος στη συνέχεια και ολότητά του, από τον Όμηρο ως τους Πατέρες της Εκκλησίας, κι ως τον Παπαδιαμάντη, τον Ελύτη, τον Σεφέρη και όλους τους άλλους.
«Φορτηγό», «Το Περιβόλι του Τρελού», «Μπάλλος», «Το Βρώμικο Ψωμί», «Δέκα Χρόνια Κομμάτια», «Η Ρεζέρβα», «Τραπεζάκια Έξω», όλα αυτά είχαν προηγηθεί του Κουρέματος, και είχαν ήδη προλάβει να τυπωθούν αμέτρητοι στίχοι τους και μελωδίες στη μνήμη και την ψυχή ενός μικρού παιδιού, που επιπλέον είχε την τύχη να ακούει εβδομαδιαία τους γονείς του στο ραδιόφωνο να αναπτύσσουν μια πρωτότυπη φιλοσοφία κι ερμηνευτική αποκωδικοποίηση του ελληνικού τραγουδιού όπως αυτή έβγαινε αβίαστα μέσα από την τεράστια, ήδη, έως τότε, προσφορά του «Νιόνιου», αλλά και άλλων μεγάλων, του Μίκη, του Μαρκόπουλου, και ούτω καθεξής.
Αυτό που θυμάμαι ωστόσο, να μου κάνει ιδιαίτερη εντύπωση ήδη με τη θέα της αφίσας εκείνες τις ημέρες πριν τη συναυλία στην Ξάνθη, ήταν το ίδιο το κούρεμα του Σαββόπουλου, το οποίο αργότερα ερμήνευσα ως ένα ακόμη βήμα αυτοέκθεσής του, και «απογύμνωσης» του καλλιτέχνη, ο οποίος φαινόταν να μην θέλει να μείνει δέσμιος ούτε καν του προσωπείου και του ρόλου που είχε με μαεστρία κτίσει και με τα οποία είχε ήδη καθιερωθεί επί δεκαετίες στην ελληνική κοινωνία. Θυμάμαι ότι εκείνη η συναυλία περιείχε άπειρη πληροφορία, ρουφούσα κάθε της δευτερόλεπτο.
Ούτε φυσικά οι «Κωλοέλληνες», αυτό το αφοπλιστικό άσμα κυνικής ειλικρίνειας, ομολογίας και προφητείας, για τις μελαμψές κοντοπόδαρες φυλές, τα τζάκια, και τα μαγαζάκια που λυμαίνονται και καταστρέφουν το σπίτι τους, την Ελλάδα, καθ’ όλη τη διάρκεια της Μεταπολίτευσης. Ήταν όλα αυτά και άλλα, αλλά κυρίως δύο στιγμές, μια πολιτικής και μια θεολογικής τάξεως.
Η πρώτη, η πολιτική, όταν έπαιξε «Το Μητσοτάκ», αυτό το παράξενο, απόλυτα αινιγματικό για το παιδικό μου μυαλό καταγγελτικό άσμα για έναν άνθρωπο μουλιάπα, χαρά Θεού, άσμα το οποίο, όπως και πολλά άλλα, έθετε τα θεμέλια της ερμηνείας κι επαλήθευσής του στο μέλλον. Το μέλλον που τώρα είναι παρόν.
Έχουν περάσει έκτοτε κάτι παραπάνω από 35 χρόνια, κι ακόμη δεν έχω βρει στη σύγχρονη ελληνική ποίηση παρόμοιο στίχο που να συμπυκνώνει με τέτοια δυναμική ρηξικέλευθης διαλεκτικής ερμηνείας την πεμπτουσία της Ελληνορθόδοξης ασκητικής εμπειρίας και παράδοσης: πώς και γιατί το ανώτερο κενώνει και υποτάσσει τον εαυτό του για χάρη των κατωτέρων. Πώς ο αληθινά ισχυρός είναι ο ταπεινότερος όλων, όχι με μια ηθική, ηθικιστική, δικανική αντίληψη. Αλλά πραγματικά, οντολογικά, διότι έτσι λειτουργούν τα πράγματα αυτού του κόσμου που έφτιαξε ο Θεός.
Και είναι εντυπωσιακό, που σήμερα, την μέρα της κηδείας του Διονύση Σαββόπουλου τούτη την ώρα, σε ένα Μοναστήρι της Θράκης τελείται το σαρανταήμερο μνημόσυνο του Γέροντα Βασίλειου Ιβηρίτη. Του οποίου τα κείμενα είναι εντυπωσιακό θεολογικό επισφράγισμα αυτής της αλήθειας που είδε ο Διονύσης Σαββόπουλος από το δικό του δρόμο, και την εξέφρασε ως έτερος κήρυκας του Λόγου. Φεύγουν οι μεγάλοι αντάμα, φαίνεται, ωσάν ο ένας ν᾽ ανοίγει τον δρόμο και μετά να φροντίζει να παραλαμβάνει τον άλλον, τον φίλο του προς τη Βασιλεία. Το άξιζε αυτό ο κυρ – Διονύσης, διότι γνώριζε και κήρυττε ότι ο αληθινός εαυτός σου είναι ο άλλος.
Φύσα Θάλασσα πλατιά, να πάρεις τον Διονύση μας στα Πέρα Μέρη, εκεί απ᾽ όπου έρχεται το Αγέρι που όπου θέλει πνέει…
*Το κείμενο αυτό γράφηκε στο Όσλο, την ώρα που στον Μητροπολιτικό Ναό των Αθηνών ελάμβανε χώρα η εξόδιος ακολουθία του Διονύση Σαββόπουλου, το Σάββατο 25 Οκτωβρίου 2025. Δημοσιεύθηκε στο NewsBreak.gr με τίτλο «Για τον Διονύση Σαββόπουλο», και στο SLpress.gr στην παρούσα μορφή με την επιμέλεια του Σταύρου Λυγερού.Εδώ έχω ενσωματώσει χρήσιμους υπερσυνδέσμους στα τραγούδια που παραπέμπω ή υπονοώ, και αλλού, για διευκόλυνση του αναγνώστη.
Σχίζεις το ασημόχρυσο πέλαγος στα πόδια του Άθωνος να προφθάσεις την εξόδιο ακολουθία του Γέροντος Βασιλείου Ιβηρίτου, και μέσα από αναρίθμητους ιλιγγιωδώς ιπτάμενους λογισμούς ο νούς σου καρφώνεται μια στιγμή στο ιδιόμελο του Εσπερινού της Κυριακής των Βαΐων: «Σήμερον η χάρις του Αγίου Πνεύματος ημάς συνήγαγε…».
Επί σαράντα χρόνια η μορφή του πατρός Βασιλείου χαράχθηκε μέσα σου τόσο οικεία, ώστε να νιώθεις όχι ότι πηγαίνεις στο Άγιον Όρος αλλά ότι επιστρέφεις σε αυτό. Δεν τον κατανοούσες καταλαβαίνοντας τη γλώσσα του αλλά κοινωνούσες από το βίωμα, αλλότριο και υπερκόσμιο, που την άρθρωνε και την εμπλούτιζε. Η ομιλία κι η γραφή του σε χρόνο ενεστώτα, όπως τα λειτουργικά κείμενα, καθώς «ο χρόνος είναι κινητή εικόνα της αιωνιότητας» που στην Εκκλησία βρίσκει τα όντα σε «αεικίνητο στάση» και «στάσιμο ταυτοκινησία».
Κοντά του ανέπνεες ελευθερία άλλης τάξης που δεν περιχαρακώνεται σε λογικές προτάσεις. Το πρόσωπό του εξέπεμπε τέτοια χάρη πρωτόγνωρης δύναμης και γλυκύτητας που ξεχνούσες τον εαυτό σου και σου θύμιζε πώς περιγράφει ο Άγιος Διονύσιος Αρεοπαγίτης την εκστατικότητα του θείου έρωτος στο «Περί Θείων Ονομάτων». Σπανίως μια ανθρώπινη μορφή σε ελκύει με τρόπο του επέκεινα εκπέμποντας ιλαρή αγαθότητα και κάλλος όχι περιγράψιμο αλλά μετεχόμενο. Μετοχή αλλόκοτη ως ξένη, και επιθυμητή ως απολύτως συγγενής.
Δεν σου έδινε ντιρεκτίβες, μάλλον σου μιλούσε με τρόπο άλλου -κατά Χριστόν- Ηρακλείτου, όπως το μαντείο των Δελφών που ούτε λέγει ούτε κρύπτει αλλά σημαίνει. Αποφατικότητα των καταφάσεων και κατάφαση των αποφάσεων συναμφοτέρως, όπως το θεσπίζει ο Άγιος Μάξιμος Ομολογητής στη «Μυσταγωγία», ανώτερα μαθηματικά άλλης λογικής, Ορθόδοξης κατ’ αντιστροφήν διαλεκτικής. Γράφει στα «Αποτυπώματά» του: «Όταν ένας άγιος σου μιλά για την κόλασι, οσφραίνεσαι την ευωδία του παραδείσου. Όταν ένας πλανεμένος σου περιγράφει τον παράδεισο, παγώνεις από την κρυάδα της κολάσεως». Ευφυία απαράμιλλη ιλιγγιώδους αντίστιξης, αλληλοσυμπλοκής λόγου αποφατικού και καταφατικού εφάμιλλη.
Ο Γέροντας Βασίλειος δεν ήταν φιλόσοφος, επιστήμων, τεχνίτης, διανοούμενος, ποιητής, ως φορέας κατατετμημένης γνώσης ειδικής, αλλά ως υποδοχέας των ομόκεντρων εκφάνσεων της παρουσίας του Ενός «ού εστι χρεία». Δεν ήταν θεολόγος ως «θεολογών» αλλά ως φανερωτής -όσο σου ήταν δυνατόν- του Θεού Λόγου Χριστού. Ως λειτουργός δεν προέβαλλε εαυτόν αλλά αποκάλυπτε τη λογική λατρεία της Θείας Ευχαριστίας ως ιερουργούμενη θεουργία.
Σε αγαπούσε τόσο που καθώς ασχολιόταν μαζί σου, αισθανόσουν το είναι σου να παίρνει αξία και νόημα τέτοιο που μόνος σου εσύ δεν μπορούσες να του προσδώσεις. Ήταν λόγος, ώστε από θεατής της αγιότητας να σου έρθει όρεξη να γίνεις μέτοχος. Κάποτε η λάμψη του θείου έρωτος στο πρόσωπό του αντανακλούσε μέσα σου λούζοντάς σε με τέτοιο φως ελευθερίας, που να μην θέλεις να αντισταθείς στη δρόσο του Πνεύματος.
Δεν σου προσέβαλλε το έλλογον του αυτεξουσίου αλλά σε απάλλασσε από το άλογον του ακουσίου. Δεν σου μετέδιδε πληροφορία αλλά εμπειρία. Δεν σου διαμόρφωνε τη σκέψη αλλά σε μυούσε στην αληθή ελευθερία. Δεν επεδίωκε να σου δώσει κάτι δικό του αλλά να σε βοηθήσει εσύ να κοινωνήσεις την Πηγή του Παντός. Δεν σε παρέπεμπε στα γραπτά και τις κατακτήσεις του πνεύματός του αλλά σε μυούσε στον πλούτο των άλλων, των μεγάλων.
Δεν σου μιλούσε για να καταλάβεις αλλά για να αναλάβεις. Δεν σε καθοδηγούσε ως οπαδό αλλά σου ανέπαυε τον λογισμό. Δεν παραμελούσε τίποτε και κανένα αλλά σε όλους και όλα έβλεπε την Χριστοείδεια και Θεοείδειά τους. Αφού και το κακό ακόμη εφίεται του Αγαθού, καθώς έλκει το είναι του από αυτό, όπως μαρτυρεί ο Αρεοπαγίτης. Δεν τον ενδιέφερε να σε εντάξει σε σχολή σκέψης αλλά να βοηθήσει τη σκέψη σου να σχολάσει· «Σχολάσατε και γνώτε…»
Δεν σε έκρινε γι’ αυτό που είσαι αλλά σε διέκρινε γι’ αυτό που ο Χριστός θέλει να γίνεις. Δεν σε τακτοποιούσε στα μικρά, σε άπλωνε στα μεγάλα. Δεν σου έλυνε απορία διανοητική, σου χάριζε εμπειρία ασκητική. Δεν σου δίδασκε τα θεία αλλά τα έπασχε φανερώνοντάς τα κατά το μερίδιο της δικής σου αντοχής. Δεν κήρυττε στους κτιστούς τον Άκτιστο αλλά υπηρετούσε το γεφύρωμά τους.
Τον ευγνωμονείς όχι για τις απαντήσεις που σου έδωσε αλλά για τα ανεξήγητα που σου μίλησε. Πονάς με την κοίμησή του. Αλλά χαίρεσαι με τη βεβαιότητα ότι είναι παρών, όπως υποσχέθηκε σε ένα μοναχό της Μονής της Παναγίας Πορταΐτισσας λίγο πριν το τέλος: «Εγώ θα φύγω αλλά εδώ θα γυρίζω. Θα τα παρακολουθώ όλα χωρίς να μ’ ενοχλείτε· χωρίς να σας ενοχλώ».
Έπρεπε να φύγει, ώστε να αντιληφθείς ότι το δεύτερο ενικό του προφορικού και γραπτού λόγου του ήτανε κάλυψη και απόκρυψη εμπειρίας πρώτου προσώπου. Νύν πάντα πεπλήρωται Φωτός, Γέροντα Βασίλειε!
Το 2024 ήταν μια χρονιά γεμάτη κρίσιμες εξελίξεις τόσο στις εθνικές υποθέσεις όσο και διεθνώς, με κεντρικά σημεία ασφαλώς την Ουκρανία και κυρίως τη Μέση Ανατολή με τις τρεις διαδοχικές φάσεις της, Γάζα, Λίβανος, Συρία, αλλά και την εκλογή Τραμπ στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής.
Για τους Έλληνες, βέβαια, αυτό που ήταν ξεχωριστό στο παρελθόν έτος είναι η συμπλήρωση 50 χρόνων από την τουρκική Εισβολή και Κατοχή του 38% της Μεγαλονήσου, της Κύπρου μας, καθώς φυσικά και η σε ισάριθμα έτη διάρκεια της Μεταπολίτευσης.
Στα εθνικά μας ζητήματα κύρια θέση είχαν, και εξακολουθούν ασφαλώς να έχουν, οι ελληνοτουρκικές σχέσεις οι οποίες χαρακτηρίστηκαν από την «ανεξήγητη» εμμονή της ελληνικής κυβέρνησης να επισπεύσει –σε επίπεδο ρητορικής καταρχήν, και εν συνεχεία και στο πεδίο- μια αυτοκαταστροφική διαδικασία προσέγγισης «ήρεμων νερών» με την Τουρκία. Διαδικασία η οποία μη λαμβάνοντας υπόψιν την αμετάβλητη ταυτότητα του ακραίου νεοθωμανικού αναθεωρητισμού της Τουρκίας εις βάρος της Ελλάδας, οδήγησε σε συμβάντα εθνικής ζημίας, με αποκορύφωμα την de facto και επί του πεδίου αμφισβήτηση της ελληνικής εθνικής κυριαρχίας στην Κάσο και των εθνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων της Ελλάδας των απορρεόντων από την Ελληνο-αιγυπτιακή Συμφωνία ΑΟΖ.
Την ίδια στιγμή, κρίσιμη υπήρξε η απόπειρα της Ελλάδας, δια της πρώην Υπουργού των Εξωτερικών, και μέλους της Κοινοβουλευτικής Συνδιάσκεψης του Συμβουλίου της Ευρώπης, Ντόρας Μπακογιάννη, να διευκολύνει την εισδοχή του ψευδοκράτους του Κοσσυφοπεδίου στο Συμβούλιο της Ευρώπης με μια εισηγητική έκθεση όνειδος για τη χώρα μας, και σε βάρος των εθνικών δικαίων της Σερβίας, αλλά και με πολλές επικίνδυνες προεκτάσεις για την Κύπρο και τη Θράκη.
Στην εσωτερική πολιτική σκηνή, αλλά και με ευρωπαϊκό αντίκτυπο, κεντρική θέση κατέχει αναμφίβολα το σκάνδαλο Ασημακοπούλου με τη διαρροή και αυθαίρετη χρήση των προσωπικών δεδομένων πολλών χιλιάδων Ελλήνων ομογενών, ενόψει των περσινών ευρωεκλογών, και όλα τα συνακόλουθα ζητήματα που αυτό ήγειρε περί εύρυθμης λειτουργίας μιας ευνομούμενης πολιτείας.
Ασφαλώς υπήρξαν πολλά επιπλέον γεγονότα και εξελίξεις, που θα χρειάζονταν πολλές γραμμές για να αναφερθούν επαρκώς. Με δεδομένο αυτό το πολυσύνθετο, μολονότι αδρομερώς περιγραφέν ανωτέρω, σκηνικό, κλήθηκα κατά τρόπο που δεν θα μπορούσα πέρυσι τέτοιον καιρό να φανταστώ να συμβάλω με τις μικρές δυνάμεις μου, άοκνα όμως και επίμονα, στην επίπονη διαδικασία αφύπνισης της ελληνικής κοινής γνώμης, όπως είναι το χρέος κάθε ευσυνείδητου Έλληνα πολίτη, είτε ζει στην Ελλάδα είτε στο εξωτερικό, με σειρά δημόσιων παρεμβάσεων, αρθρογραφίας, επιφυλλίδων, ραδιοφωνικών και τηλεοπτικών συνεντεύξεων, και ούτω καθεξής.
Ενστικτωδώς λειτουργώντας, και με την αίσθηση ότι ζούμε πλέον σε εποχές όπου αφενός η ταχύτητα των εξελίξεων, αφετέρου ο όγκος της πληροφορίας αλλά και η αδυναμία που η πλειοψηφία των πολιτών πάσχει κατά την παρακολούθηση των άμεσα αφορώντων την, δεν διαμορφώνουν πάντοτε τις καλύτερες δυνατές προϋποθέσεις για συλλογική μνήμη και διαρκή ανάμνηση των προκλήσεων, συγκέντρωσα στο παρόν τα στοιχεία αυτού που θα αποκαλούσα «ιδιότυπη κοινωνική προσφορά».
Θεώρησα ότι, αν όχι το περιεχόμενο των παρεμβάσεων αυτών, τουλάχιστον οι τίτλοι τους απλώς και η χρονική τους ταυτότητα, συμβάλλουν σε κάποιο βαθμό στην ενίσχυση της εικόνας καίριων γεγονότων, καταστάσεων και προκλήσεων του παρελθόντος έτους. Η έκπληξή μου, κατά τη διαδικασία αυτής της καταγραφής και αρχειοθέτησης συνίσταται στο ότι δεν θα μπορούσα να φανταστώ ότι, ούτε λίγο ούτε πολύ, αθροίζονται σχεδόν 70 ραδιοφωνικές, τηλεοπτικές και άλλες, συνεντεύξεις με διακεκριμένους δημοσιογράφους, αναλυτές, πολιτικούς, ακαδημαϊκούς, και λοιπές προσωπικότητες, Έλληνες και ξένους, καθώς επιπλέον και περίπου 80 παρεμβάσεις υπό μορφήν άρθρων, επιφυλλίδων, αναλύσεων, διαλέξεων, σημειωμάτων και σχολιασμών, μέσα στο έτος που πέρασε. Τα καταθέτω όλα αυτά, με την σκέψη ότι ίσως κάποια στιγμή χρησιμεύσουν πλέον της αρχικής τους εμφάνισης.
Κλείνοντας αυτό το σύντομο απολογιστικό σημείωμα για το 2024, θα ήθελα να ευχαριστήσω από καρδιάς όλους εκείνους τους ανθρώπους καθώς και τα μέσα δημοσίου διαλόγου και ενημέρωσης, που αναφέρονται κατωτέρω: θεωρώ ότι παρέχουν ανεκτίμητες υπηρεσίες ενημέρωσης, αφύπνισης, δημοκρατικού διαλόγου και ανιδιοτελούς έγνοιας υπέρ του ανθρώπου, της δημοκρατίας, της ελευθερίας και της αλήθειας.
Τέλος, να ευχηθώ σε όλες και όλους
Χρόνια Πολλά κι Ολόφωτα!
Ευλογημένο και Ειρηνικό το Νέο Έτος 2025!
ΑΡΧΕΙΟ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΩΝ
Σημείωση: Οι αναφορές που ακολουθούν εμφανίζονται αλφαβητικά ανά κατηγορία ΜΜΕ, και με αντίστροφη χρονολογική σειρά, από το πρόσφατο στο απώτερο παρελθόν. Ορισμένοι τίτλοι εμφανίζονται σε αναδημοσιεύσεις προς τιμήν των εκάστοτε εμπλεκομένων. Στο τέλος παραθέτω αλφαβητικά τα ονόματα όλων όσοι εμφανίζονται στο παρόν.
Ακολούθως παραθέτω αλφαβητικά, σε έκφραση ευγνωμοσύνης για το έργο τους και ευχαριστίας για την τιμή στο πρόσωπό μου, τα ονόματα όλων εκείνων με τους οποίους είχα την χαρά να αλληλεπιδράσω στο 2024, στο πλαίσιο αυτών των παρεμβάσεων.
